Muhatabı tefekküre sevk eden bir hitap türü olarak Kur'ân-ı Kerim'de tecâhül-i ârif sanatı

Kur'ân-ı Kerîm'de bazı âyet-i kerîmeler bazen istifham (soru) üslubuyla, bazen de istifhamsız bir tarzda belirli amaçlara binâen nazil olmuştur. Bu sorulardan bazıları hakiki bir soru mahiyetinde olmayıp çoğunlukla muhatap üzerinde belirli bir etki bırakmak için kullanılan ve bir nükteye has olarak gelen tecâhül-i ârif sanatına mülhak edilebilecek örneklerdendir. Kur'ân-ı Kerîm'de yer alan belâgat sanatları arasında muhatabı tefekküre sevk edici yönüyle öne çıkan tecâhül-i ârif sanatı, hitap ve muhatap bağlamında tefekkürî ve tefsirî bir perspektifle ele alınmaktadır. Bu çalışmada, söz konusu sanatın Kur'ân-ı Kerîm'de çoğunlukla istifham üslubu ve hitap biçimi olarak ortaya çıkması, özellikle hitabî niteliği ve müfessirlerin bakış açıları doğrultusunda kazandığı anlam derinliğiyle birlikte incelenecektir. Araştırma, Kur'ân-ı Kerîm'de tecâhül-i ârif sanatını içeren âyetlerin, taşıdıkları nükteler (amaçları) ile tefsîrî boyutlarıyla analiz edilmesine yöneliktir. Klâsik ve modern belâgat ve tefsir kaynakları ışığında yapılan konulan bu çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde Kur'ân'ın hitâbı, Kur'ân ile muhatapları arasındaki ilişki ve tecâhül-i ârif sanatının Kur'ân-ı Kerîm'deki hitap boyutu ele alınmıştır. Tecâhül-i ârif sanatının örnekleri incelendiğinde, bu hitabın muhatap üzerindeki tefekküre ve tedebbüre sevk edici etkisinin çoğu zaman bir eğitim üslubu niteliği taşıdığı ve muhatabın akıl ve zihin dünyasını terbiye etmeyi amaçladığı görülmektedir. Bu nedenle birinci bölüm bu konuya tahsis edilmiştir. İkinci bölümde tecâhül-i ârif sanatının hem klasik dönemde hem de modern dönemde neşredilmiş belagat kitaplarında yer verilen tanımları ve Arap şiirlerinden bolca verilen örnekleriyle kavramsal çerçevesi oluşturulmuştur. Ardından sanatın isimlendirilmesine dair müellifler arasındaki görüş ayrılıklarına yer verilmiş ve bu farklılıkların gerekçeleri üzerinde durulmuştur. Söz konusu örnekler, mûceb ve menfî olmak üzere iki kısımda incelenmiştir. Daha sonra, tecâhül-i ârif sanatının nüktelerine değinilerek bu sanatın sınırları belirlenmiştir. Son olarak, bu sanatın yakın ve benzer sanatlarla olan ilişkisi açıklanmış, ortak yönleri tahlil edilmiştir. Bu bağlamda, v ulaşılabilen Arapça ve Türkçe belâgat kitaplarının büyük bir kısmından istifade edilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümü ise Kur'ân-ı Kerîm'de tecâhül-i ârif sanatını içeren âyetlere ayrılmıştır. Bu âyetler, istifhâm üslubu içerenler ve istifhamsız olanlar şeklinde iki başlık altında tasnif edilmiştir. Belirlenen âyet-i kerîmeler, Arapça metinleri ve Türkçe mealleri ile mushaf sırasına göre numaralandırılarak sunulmuştur. Ardından, ilgili âyetlerde tecâhül-i ârif sanatının hangi nükteye binâen kullanıldığı, seçilen tefsir kaynakları doğrultusunda ve müelliflerin görüşleriyle sınırlı kalınarak tespit edilmiştir. Nüktelerin yorumlanmasında müfessirler arasında ortaya çıkan görüş farklılıkları da çalışmanın ilgili kısımlarında ele alınmıştır. Anahtar kelimeler: Tefsir, Belâgat, Bedî' İlmi, Tecâhül-i Ârif Sanatı, Hitap, Tefekkür.