Mushaf, el yazması eserlerde ve Hilye-i Şeriflerde yer alan durak motiflerinin dijital yorumlamaları

Tezyini sanatlar içinde yer alan Geleneksel Türk sanatları, Orta Asya kültüründe başlayıp, farklı coğrafyalardaki sanatçıların katkısıyla gelişerek günümüze kadar gelmiştir. Türkler, yüzyıllar boyunca değişik coğrafi bölgelerde yaşamış ve yaşadıkları coğrafyada hem kendi sanat anlayışlarını devam ettirmiş hem de çağdaşları olan ulusların sanatlarını harmanlayıp, kendilerine özgün bir sanat üslubu geliştirmiştir. Özellikle İslamiyet'in kabul edilmesinden sonra Türkler, yaşadıkları coğrafyalarda devletler kurarak tezhip sanatı başta olmak üzere birçok sanat alanının gelişimine ve değişimine katkı sağlamıştır. Mushaf ve el yazması kitap sanatlarının tezyinatında kullanılan tezhip sanatının, Türk İslâm kültürü içinde önemli ve uzun bir geçmişi vardır. Zengin motif geçmişine sahip olan tezhip sanatı desenleri, Mushaf ve el yazması eserlerde bulunan unvan sayfaları, serlevha (Fatiha ve Bakara sureleri), hatime sayfası, zahrîye sayfası gibi farklı sayfaların tezyinatında kullanılmıştır. İlk Mushaflar incelendiğinde sure başlarını ve ayet sonlarını belirtmek için basit çizim tezyinatının yapıldığı görülmektedir. Zaman içinde ayet sonlarını belirtmek için işaretlere ihtiyaç duyulmuş ve çizgi, nokta formunda ilk durak örneklerinin ayet sonlarına yerleştirildiği görülmektedir. Mushaf ayetlerinin sonunda bırakılan boşluklara dönemin özelliklerine göre durak motifleriyle (tezyini noktalar) yerleştirilmiştir. Bu motifler, Mushaf, el yazması ve Hilye-i Şerif eserlerine farklı bir incelik ve zarafet katmıştır. Zarafet ve inceliğin güzelliğini taşıyan durak motiflerini sanatçılar, eserlerde dönemin özelliklerine göre hatayi, pençhane, geometrik yıldız çizimleri, helezoni, mücevher, üç yapraklı, beş yapraklı gibi durak motif çizimleri olarak kullanılmıştır. Bu araştırmada; ulaşılabilen Mushaflar, el yazması ve Hilye-i Şeriflerin yer aldığı tez, makale, araştırma ve kitaplardaki durak motifleri incelenerek; yüzyıllar içinde durak motif değişimlerinin tezhip sanatı yönünden üslup, renk, çizim ve dönem analizleri bulunmaktadır. İncelenen örnek Mushaf, el yazma ve Hilye-i Şerif eserlerinde bulunan durak motifleri ile ilgili açıklamalar yapılarak, geçmişten günümüze değişen dönemler içinde tezhip sanatı ve ekolleri hakkında bilgiler verilerek, durak analiz anlatımları dijital çizim özellikleriyle birleştirilerek araştırmada yer almaktadır. Örnek seçilen durak motiflerinin aslı esas alınıp simetriye dikkat edilmeye çalışılarak dijital çizimleri yapılmış ve bazı durak motiflerine dijital yorumlar eklenerek güncel durak motifleri oluşturulmuştur. Örnek seçilen durak motiflerle ilgili dini kitaplarda bulunan anlamları ve hikâyeleri motif analiz açıklamalarına eklenmiştir. Anahtar Kelimeler: Mushaf, Durak, Dijital Tasarım, Analiz, Tezhip.