Mustafa Sabri'nin hakikat ve akıl kavramları bağlamında Tanrı'nın varlığı sorununa dair Kant'a eleştirileri

Osmanlı Devleti'nin son şeyhülislamı olan Mustafa Sabri Efendi (1869-1954) Mısır'da Mevḳıfü'l-ʿaḳl kitabını kaleme almıştır. Bu tezin amacı ise, Sabri Efendi'nin bu eserinde Tanrı'nın varlığının akılla bilinemeyeceğini iddia eden Kant'a bu bağlamda yönelttiği eleştirileri incelemektir. Tezin cevaplamaya çalıştığı temel sorular şunlardır: Sabri Efendi'yi Kant'ı sert bir dille eleştirmeye sevk eden sebepler nelerdir? Kant'ı eleştirmek için tutarlı ve başarılı argümanlar geliştirebilmiş midir? Kant'ı doğru anlamış mıdır? Tezin ortaya attığı bu soruları cevaplayabilmek için önce Kant'ın felsefesini ve Batı düşüncesini nasıl etkilediğini, daha sonra Sabri Efendi'nin Mevḳıfü'l-ʿaḳl kitabını inceledik. Dönemin Mısırlı düşünürlerine ve Kant'a yönelttiği eleştirilerini ele aldık. İkinci bölümde Kant'ın ve Sabri Efendi'nin nasıl bir bilim ve düşünce ortamı içerisinde yetiştiklerini inceledik. Sabri Efendi'yi Kant'ı eleştirmeye sevk eden faktörleri tespit edip Kant'ı hangi kaynaklardan okumuş olabileceğini değerlendirdik. Üçüncü bölümde, Kant'ı, metafiziğin epistemoloji bağlamında bir bilim olarak temellendirilemeyeceği yönündeki iddiası bağlamında inceledik. Bu konuda Mustafa Sabri'nin düşüncelerini ve Kant'a yönelttiği eleştirileri aktardık. Daha sonra Sabri Efendi'nin Tanrı'nın varlığını kanıtlamak için geliştirilmiş geleneksel deliller bağlamındaki Kant'a yönelttiği eleştirilerini, Kant'ın, Tanrı'nın varlığının akıl yoluyla bilinemeyeceği yönündeki iddiası çerçevesinde değerlendirdik. Dördüncü bölümde, Kant'ın metafiziğin ancak ahlâk bağlamında bir bilim olarak inşa edilebileceği iddiasını inceledik ve Mustafa Sabri Efendi'nin, bu ahlâk argümanının Tanrı'nın varlığını ispatlamaya yetmediği yönündeki eleştirilerini değerlendirdik. Sonuç bölümünde Mustafa Sabri'nin Kant'a yönelik eleştirilerinin önemli ve anlamlı olduğu kanısına vardık. Özellikle yaşadığı dönemde Kant felsefesinin İslam dünyasında felsefi ve dini düşünceyi nasıl etkilediğine dikkat çekmesi açısından önemlidir. Kant'a yönelttiği eleştirilerde kendi içerisinde tutarlı olduğunu ve Kant'a yönelik bazı önemli eleştiriler sunduğunu ileri sunduk. Ancak, Kant'ı ikincil kaynaklardan ve bütüncül okumaması nedeniyle Kant'ın ana projesini tam olarak anlamadığı sonucuna vardık. Bu sebeple Sabri Efendi'nin Kant'ın felsefesindeki bazı noktaları yanlış anladığı, ayrıca dönemin Mısırlı düşünürlerinin tartıştığı meselelerin onu Kant'ı sert bir şekilde eleştirmeye sevk eden bir faktör olarak görülebileceği sonucuna ulaştık.