Muʻtezile'nin tarihsel gelişiminde Amr Bin Ubeyd'in yeri

İslam, Hicazʼın homojen kültürel ortamından Hint Yunan Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarının kesiştikleri noktalarda bulunan Irak'ın heterojen kültürel ortamına intikal ettiğinde Hicaz'da anlaşıldığı gibi anlaşılmadı. Kelamın temel konuları olan ulûhiyet, nübüvvet, ahiret ve bunlara bağlı olarak tartışılan soyut konular bu bölgede farklı anlaşıldı. Buna bağlı olarak farklı din, kültür ve sosyal çevrelerle iletişim kuran İslam, meydan okumalar karşısında müntesipleri tarafından yorumlandı. Bu yorumun neticesinde fırka ve mezhepler ortaya çıktı. Bunların içerisinde dinin ilk dönemlerine referans gösteren, eskiye öykünüp metinleri literal okuyan nasçılar olduğu gibi yabancı kültürlerle karşılaşmaktan korkmayan, zamanın ruhuna uygun bir şekilde metinleri açıklayan yorumcular da vardı. Bu yorumculardan biri olan Amr b. Ubeyd'in (öl. 144/761) farklı din ve kültürlerle karşılaşarak onlarla kurduğu münasebet, çeşitli problemlerle yüzleşmesine ve muarızlarıyla tartışmasına yol açmıştır. Söz konusu tartışmalarda aklî istidlal metodunu yöntem olarak kullanan Amr, bu yöntemin çerçevesini genişleterek dâhildeki tartışmalara aklî teʼvil olarak uygulamış ve usûlü'lhamsenin tebellür etmesine kaynaklık etmiştir. Bu olgudan hareketle hazırladığımız tez, onun şahsında ilk dönem Muʻtezile düşüncesinin temel çatısını ortaya koymayı ve Muʻtezile kelamının bu çatı üzerinde durduğu yeri saptamayı hedeflemektedir. Bu hedef doğrultusunda tezimiz üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Amr b. Ubeyd'in görüş ve fikirlerinin şekillenmesinde rol oynayan olay ve olgular ile hayatının farklı vetireleri incelenmiştir. İkinci bölümde ilmi şahsiyeti, aklî eğilimi, ahlaki konumu ve entelektüel yönüne temas edilmiştir. Üçüncü bölümde, önceki bölümlerle bağlantılı olarak İbn Ubeyd'in usûlü'l-hamsenin teşekkülündeki rolü ele alınmış ve Muʻtezile'nin beş ilkesi bu çerçevede incelenmiştir. Sonuçta ise elde vi edilen veriler ışığında Muʻtezile'nin gelişimindeki yerinin genel bir değerlendirilmesi yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kelam, Muʻtezile, Amr b. Ubeyd, Usûlü'l-Hamse.