Naili Abdullah Paşa Defter-i Teşrifat (metin-değerlendirme)

Osmanlı Devleti'nde, merâsimler ihtişâmını göstermenin en etkili yoludur. Ayrıca merâsimler, Osmanlı toplumu için önemli birer sosyal aktivitedir. Önceden belirlerlenmiş programa göre icrâ edilir ve bu program "teşrîfâtî" adı verilen protokol memuru tarafından hazırlanırdı. En üst rütbedeki protokol memuru olan teşrîfâtî, teşrîfâtla alakalı uygulamada bir sorun yaşanırsa Kalem'deki defterlere bakarak "sûret" hazırlardı. Sadrıâzama bağlı olarak çalışır ve gerektiğinde başvurulacak "teşrîfât defterlerini" hazırlardı. Çalışmamda, bu defterlerden birisi olan Nâilî Abdullah Paşa'ya ait Defter-i Teşrîfât'ın transkripsiyonu ve değerlendirmesini yaptım. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde, A. d. 359 katalog numarasıyla bulunan defter –transkripsiyonunu ve tıpkı basımını yaptığım nüsha-, Sultân I. Mahmud'a sunulduğunu düşündüğüm defter olup bunun hâricinde üç adet nüshası daha bulunmaktadır. Nâilî Abdullah Paşa, teşrîfâtçılığı döneminde teşrîfât kanûnlarını derleyerek kaleme aldığı bu eser, Osmanlı târîhinde "hattlı defter" nâmıyla ün salmıştır. İhtivâ ettiği başlıca konular; bayramlaşma merâsimleri, ziyâfetler, elçi kabulleri, dîvân-ı hümâyûna dâir kanûnlar, hil'at ve kürk ilbâsı, cenâze ve düğün törenleri, ordu ve donanma ile alakalı merâsimlerdir. Üslûbu, diğer teşrîfat defterlerinden biraz farklı olup yazar, aktardığı kural ve kaideleri, muhtelif tarihlerde icra edilen merasimlerden örnekler vererek anlatımı kuvvetlendirmiştir. Bu defter, Osmanlı devlet protokolünü çalışanlar için mühim bir kaynak olmasıının yanı sıra, Osmanlı tarihinin diğer alanlarında çalışma yapanlar için de mühim bir kaynaktır.