Nâsiruddin el-Elbânî'nin Silsiletü'l-Ehâdîsi'z-Zaʿîfe Ve'l-Mevzûʿa isimli eserinde hadîs tenkid yöntemi

Bu tez, 1420/1999 yılında vefat eden Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî tarafından kaleme alınan Silsiletü'l-Ehâdîsi'z-Zaîfe ve'l-Mevzûʿa ve Eseruhâ's-Seyyi' fi'l-Ümme adlı eserde benimsenen hadis tenkidi yönteminin incelendiği bir çalışmadır. Elbânî'nin bu eseri, zayıf ve mevzû rivayetlerin ayıklanması suretiyle hadislerin tasfiyesine yönelik çağdaş dönemde gerçekleştirilmiş ilmî gayretlerin dikkate değer örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Tezde, Elbânî'nin hadisleri zayıf veya mevzû olarak nitelendirme sürecinde dayandığı ilmî esaslar ortaya konmuş; sened ve metin tenkidi, râvî değerlendirmesi ve rivayetler arasında tercih yaparken kullandığı iç ve dış karineler analiz edilmiştir. Bu çalışmada şu temel soruya cevap aranmaktadır: Elbânî, söz konusu eserinde mütekaddim hadisçilerin hadis tenkidi kurallarına ne ölçüde bağlı kalmıştır? Onun yöntemi, çağdaş hadisçilerden ne gibi yönleriyle ayrılmaktadır? Çalışma, betimleyici, karşılaştırmalı ve tahlil edici yöntemler temelinde yürütülmüştür. Elbânî tarafından doğrudan gözden geçirilmiş olan 1 ila 3300 numaralı hadisler esas alınmış, örneklem bu çerçevede sınırlandırılmıştır. Ayrıca, klasik hadis kaynakları, İlel literatürüne ait eserler, ricâl kitapları ve Elbânî'nin metodolojisine dair çağdaş akademik çalışmalar da değerlendirilmiştir. Tez dört ana bölümde yapılandırılmıştır: Birinci bölüm, araştırmanın konusunu, amacını, önemini, yöntemini, sınırlarını ve ilgili literatürü ihtiva eden giriş mahiyetindedir. İkinci bölümde, muhaddis Muhammed Nâsıruddîn el-Elbânî'nin (ö. 1420/1999) hayatı, ilmî şahsiyeti ve yaşadığı dönemin tarihî-ilmî arka planı ele alınmakta; hocaları, ilmî yolculuğu ve metodolojik oluşumu değerlendirilmektedir. Üçüncü bölüm, Silsiletü'l-Ehâdîsi'z-Zaîfe ve'l-Mevzûʿa adlı eserin hadis ilmindeki yerini incelemekte; konuyla ilgili telif geleneğinin gelişimini, eserin metodolojik özelliklerini, kaynaklarını ve ilmî katkılarını ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Dördüncü bölüm ise, Elbânî'nin hadisçiliğini ve hadis değerlendirme yöntemini uygulamalı örnekler üzerinden tahlil etmekte; ayrıca ona yöneltilen tenkitleri ele alarak bunları hadis usûlü ve muhaddislerin eleştiri ilkeleri ışığında değerlendirmektedir. Araştırmanın sonucunda, Elbânî'nin genel olarak Mütekaddimûn çizgisine bağlı kaldığı; çoklu karineleri dikkate alan geniş bir perspektife sahip olduğu; taklitten uzak bir şekilde zayıflık hükmü verme konusunda bağımsız davrandığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte, bazı hadislerde tenkit kurallarının uygulanmasında tutarsızlıkların gözlemlendiği de ifade edilmelidir. Çalışma, Elbânî'nin hadis tenkidi alanında Ehl-i Hadîs geleneğine yeniden itibar kazandırma çabasını, ayrıca rivayet metinlerine yönelik metodolojik hataları eleştirme yönünü de ortaya koymaktadır. Yapılan tespitler doğrultusunda, Elbânî'nin tenkit projesi üzerine yapılan ilmî çalışmaların artırılması, tartışmalı yönlerin derinlemesine ele alınması ve onun uygulamalarının, hadis usulü bağlamında sistematik olarak belgelenmesi önerilmektedir.