Neoliberal dönemde kent yoksulları ve yeni yoksulluk tipleri: İzmir Bayraklı örneği

Yoksulluk konusu yüzyıllardır gündemde olan bir meseledir. Farklı dönemlerde farklı sebeplerle açıklansa da yoksulluk, özellikle kapitalist üretim ilişkilerinin hâkim ekonomik düzen olmasından sonra farklı bir boyut kazanmıştır. Feodal düzendeki gibi bir "zorla" çalıştırmadan söz edilemezse de kapitalist sistemde, üretim araçlarına sahip olmayan köylüler hayatlarını devam ettirebilmek için kentlerde gelişmeye başlayan sanayi merkezlerine göç etmeye başlamışlardır. Kentlere göç eden köylüler, fabrikalarda emeklerini satarak çalışmaya başladıklarında "işçi" statüsüne kavuşmuşlardır. Kapitalistleşme süreçlerini devam ettiren ülkelerde yoksulluk giderek kırsal alanlardan kentlere doğru kaymıştır. Çeşitli sebeplerle çalışamayan kişilerin yoksulluğuna ek olarak çalıştığı halde yoksulluk yaşayanlar da önemli ölçüde yer tutmaya başlamıştır. Türkiye kapitalistleşme sürecini geç başlatan ülkeler grubunda yer almaktadır. Bir feodal tarım imparatorluğu olan Osmanlı'dan devraldığı mirasla Cumhuriyet kadroları, bir Türk burjuva sınıfı oluşturulması amacıyla adımlar atmışlardır. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Türkiye'nin yönü Batı olmuştur. Bu durum çok partili hayata geçilip Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle açık bir hal almıştır. Günümüze kadar gelinen süreçte ise kapitalist sistemi dönem dönem bazı denemeler olsa da Türkiye kapitalist üretim ilişkilerinin içinde yer almaya devam etmektedir. Türkiye'de kent yoksulluğu olgusuyla, dünyadaki seyrine paralel olarak köyden kente göçün hız kazandığı dönemde karşılaşıyoruz. Özellikle 1950'li yıllarla birlikte kırsaldan büyük şehirlere yoğun bir göç başlamış ve "yeni şehirliler" derin bir yoksulluk içine sürüklenmişlerdir. Devlet bu yoksullukla baş edebilmek için dönem dönem çeşitli önlemler almaya çalışmıştır. Sosyal güvenlik uygulamaları bu önlemlerin başında gelmektedir. Bu konuda ne kadar başarılı olunduğu ise tartışmalıdır. Yeni kentlilerin konut sorununun çözümünde illegal gecekondular önemli bir rol oynamıştır. Devletin kente göçenlerin konut sorununa ilişkin bir projesi olmadığından gecekondulara göz yumulmuştur. Kent yoksulluğunun günümüzde geldiği durum ise neoliberal paradigmadan ayrı düşünülemez. Kapitalist üretim ilişkilerinin geldiği son aşama olan neoliberalizm, özetle; sermayenin en az devlet müdahalesiyle sınırsızca bütün dünyada dolaşımda olmasıdır. Elbette bu durum emekçi sınıfların aleyhine olmuş ve gelir adaletsizliği giderek artmıştır. Çalışmamızda ele aldığımız kent yoksulluğu konusu İzmir ilinin nüfus yoğunluğu fazla olan ilçelerinden Bayraklı özelinde çalışılmıştır. Genel anlamda düşük gelir düzeyine sahip vatandaşların çoğunlukta olduğu ilçede farklı mahallelerde yaptığımız görüşmelerle kent yoksulluğunun nedenleri araştırılmaya çalışıldığı gibi, araştırma sahasındaki yoksulluk tiplerinin neler olduğunun anlaşılması da amaçlanmıştır. Bu minvalde, yaptığımız bu çalışma, kapitalizmin yoksulluk üzerindeki etkilerini anlamaya çalışmakla birlikte, saha gözlemleriyle de bu teorik açıklamaları örneklendirme amacını gütmektedir.