Nevrotik kişilik tipleriyle borçluluk hissinin ilişkisi: Öz eleştirel ruminasyon ve yakınlık korkusunun aracı rolü

Yardım alma sonrasında bireylerde ortaya çıkan olumsuz duygulanımlar ile karşılıklılık yükümlülüğüne ilişkin bilişsel değerlendirmeler, sıklıkla borçluluk hissiyle sonuçlanmakta ve bu duygunun nevrotik kişilik örüntüleri, öz eleştirel ruminatif eğilimler ve duygusal yakınlığa yönelik tehdit algılarıyla yakından ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu doğrultuda yürütülen çalışmada, borçluluk hissinin yordanmasında nevrotik kişilik tipleri (uysal, saldırgan ve kopuk), öz eleştirel ruminasyon ve yakınlık korkusunun etkileri yapısal eşitlik modellemesi kapsamında yol analizi ile incelenmiş; ayrıca nevrotik kişilik yapılanmalarının borçluluk hissi üzerindeki etkisinde öz eleştirel ruminasyon ve yakınlık korkusunun olası aracı rolleri değerlendirilmiştir. Korelasyonel tarama modeline dayalı olarak yürütülen bu araştırma, uygun örnekleme yöntemi ile belirlenen 769 katılımcı (412 kadın, 357 erkek) ile gerçekleştirilmiş; veriler Sosyodemografik Bilgi Formu, Borçluluk Hissi Ölçeği, Öz Eleştirel Ruminasyon Ölçeği, Yakınlık Korkusu Ölçeği ve Horney-Coolidge Üç Boyut Envanteri aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen bulgular, bağımsız örneklemler için gerçekleştirilen t-testi analizlerine göre cinsiyete göre öz eleştirel ruminasyon, saldırgan tip ve kopuk tip; eğitim düzeyine göre yakınlık korkusu; medeni duruma göre öz eleştirel ruminasyon, yakınlık korkusu ve saldırgan tip; sosyoekonomik düzeye göre yakınlık korkusu ve saldırgan tip; yaş değişkenine göre ise öz eleştirel ruminasyon ve saldırgan tip boyutlarında anlamlı farklılıklar olduğunu göstermektedir. Yol analizi sonuçları, uysal tip, kopuk tip ve öz eleştirel ruminasyonun borçluluk hissini doğrudan yordadığını; saldırgan tipin ise bu değişkeni yalnızca öz eleştirel ruminasyon aracılığıyla etkilediğini ortaya koymuştur. Ayrıca, kopuk tip ile borçluluk hissi arasındaki ilişkide sıralı aracılık etkisi gözlemlenmiş; kopuk tipin yakınlık korkusunu artırdığı, bunun öz eleştirel ruminasyonu tetiklediği ve sonuç olarak borçluluk hissini güçlendirdiği saptanmıştır. Kurulan model, borçluluk hissinin toplam varyansının %18.8'ini, öz eleştirel ruminasyonun %28.9'unu ve yakınlık korkusunun %6.7'sini açıklamaktadır; bu bulgular, bireylerin kişilik yapılanmaları ile içsel bilişsel süreçlerinin, sosyal ilişkiler bağlamında hissedilen borçluluk hissi üzerinde çok boyutlu ve bütüncül bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir.