Öğretmenlerin okul yöneticiliğini tercih etmelerini teşvik edici ve engelleyici faktörlerin belirlenmesi

Bu araştırmanın amacı, ortaöğretim kurumlarında görev yapan öğretmenlerin okul yöneticiliği yapmalarını teşvik eden ve engelleyen faktörlerin belirlenmesidir. Bu amaç doğrultusunda, okul yöneticiliği yapma tercihini teşvik eden ve engelleyen bireysel ve mesleki faktörlerin yanı sıra okul, okul yönetimi, okul paydaşları, okul yöneticiliği ve eğitim politikaları ile ilgili faktörlerin öğretmenler tarafından nasıl değerlendirildiği incelenmiştir. Öğretmenlerin okul yöneticiliği tercihlerini etkileyen faktörler belirlendikten sonra bu faktörler açısından aralarında görüş birliği olup olmadığı ve okul yöneticiliği tercihlerini etkileyen faktörler hakkındaki düşüncelerinde ön plana çıkan öğelerin neler olduğu araştırılmıştır. Araştırmada keşfedici sıralı karma yöntem deseni kullanılmıştır. Araştırmanın ilk aşamasını oluşturan nitel boyut, olgubilim deseninde yürütülmüştür. Araştırmanın nitel boyutunda, öğretmenlerin deneyimleri doğrultusunda okul yöneticiliği tercihlerini şekillendiren kavramsal çerçevenin anlaşılabilmesi amacıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Birinci aşamada toplanan nitel verilerden elde edilen bulgular doğrultusunda, araştırmanın ikinci aşamasına geçilmiş ve bu aşamada tamamen karma bir yaklaşım benimsenerek Q metodu uygulanmıştır. Araştırmanın hem nitel hem de karma boyutunun çalışma grubunu, 2023-2024 eğitim öğretim yılında Osmaniye ilinin Kadirli ilçesindeki ortaöğretim kurumlarında çalışan öğretmenler oluşturmaktadır. Hem nitel hem de karma boyutun çalışma grubunda yer alan öğretmenler, görev yaptıkları okul türü açısından maksimum çeşitlilik örneklemesi ile belirlenmiştir. Araştırmanın nitel boyutunda, 20 öğretmen ile yarı yapılandırılmış görüşme yapılmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler içerik analizi yoluyla çözümlenmiştir. İçerik analizinde tümdengelimsel ve tümevarımsal yaklaşımlar bir arada kullanılmıştır. Araştırmanın karma boyutunun çalışma grubunda, 58 ortaöğretim okulu öğretmeni yer almıştır. Bu boyutta, Q metot uygulaması için görüşmelerden elde edilen nitel bulgulara dayalı olarak hazırlanan Q metot maddelerini ve Q dizgisini içeren bir form öğretmenlere uygulanmıştır. Q metodu ile toplanan veriler, PQMethod programına aktarılmış ve önce temel bileşen analizi ardından Varimax döndürme ile rotasyon işlemi uygulanmıştır. Araştırma yer alan öğretmenlerin yöneticiliğe yönelik ortak bir eğilimlerinin olmadığı belirlenmiştir. Araştırmanın bulgularına göre, öğretmenler, kişilik özelliklerini ve becerilerini yönetici rolüne uygunluğu açısından değerlendirerek yöneticilik tercihlerini şekillendirmektedir. Öğretmenler, yöneticilik görevine gelmeleri durumunda, eğitimde kaliteyi artırmaya yönelik uygulamalar olarak müfredat dışı etkinliklerin çeşitlendirilmesini, okulun fiziksel altyapısının güçlendirilmesini ve okul temelli mesleki gelişim faaliyetlerinin yaygınlaştırılmasını önceliklendirmektedir. Öğretmenlerin önemli bir kısmının, okul yöneticiliğini tercih etmemesinde, mesleki bağlılıkları ve sınıf içi rolleri etkili olmaktadır. Başarılı öğrenci popülasyonuna ve nitelikli öğretmen kadrosuna sahip okullarda görev yapan öğretmenler, yöneticilik görevine daha olumlu yaklaşmaktadırlar. Öğretmenlerin mevcut yöneticilerinde gözlemledikleri kayırmacı tutumlar, objektiflik eksikliği ve yetersiz iletişim becerisi, yönetici olma motivasyonlarını olumsuz etkilemektedir. Diğer taraftan, müdahaleci davranışlar sergileyen ve aşırı eleştirel ve sorun odaklı yaklaşan veliler, öğretmenlerin yöneticilik görevine mesafeli yaklaşmasına neden olmaktadır. Araştırmanın bulguları, katılımcı anlayışı benimseyen, etkili ve etik bir okul yönetiminin, öğretmenleri okul yöneticisi olmaya teşvik ettiğini göstermektedir. Öğretmenler, okul yöneticilerinin idari görev ve sorumluluklarından ziyade eğitimde kalitenin artırılmasına yönelik görev ve sorumluluklarını, yöneticiliğe teşvik açısından daha cezbedici bulmaktadırlar. Bununla birlikte, okul yöneticilerinin uzun mesai saatleri, resmî tatillerde ve yaz tatilinde okulda bulunma zorunluluğu gibi çalışma koşulları, yöneticiliğin öğretmenlerin gözündeki çekiciliğini azaltmaktadır. Araştırmanın bulgularına göre, okul yöneticisi seçme ve görevlendirme sürecinin iyileştirilmesine yönelik ihtiyaç ve okul yöneticiliğinin profesyonel bir meslek olarak konumlandırılmasındaki eksiklik, öğretmenleri yönetici olma fikrinden uzaklaştırmaktadır. Okul yöneticilerinin hesap verebilirlik anlayışı ile birlikte geniş bir yetki alanına sahip olması beklenmektedir. Ancak, uygulamada yetki genişliği ve yönetsel hedefler arasında algılanan uyumsuzluk, öğretmenlerin yöneticilik görevinden uzak durmasına neden olmaktadır. Öte yandan, sürekli değişen eğitim politikaları ve merkezi kararların yerel koşullarla yeterince örtüşmemesi, yöneticiliğe geçiş kararının verilmesinde tereddüt yaşanmasına yol açmaktadır. Öğretmenlerin okul yöneticiliğine ilişkin tercihlerini etkileyen faktörler hakkındaki görüşlerinin büyük oranda ayrıştığı görülmüştür. Her ne kadar öğretmen görüşlerinde genel olarak bir ayrışma söz konusu olsa da aynı okul türünde görev yapan öğretmenlerin görüşlerinde kısmen bir benzeşme olduğu söylenebilmektedir. Öğretmenlerin çalışma tarzının, okul yöneticiliği tercihleri üzerindeki etkisine ilişkin öğretmen görüşleri arasında dikkate değer bir ayrışma bulunmaktadır. Disiplinli çalışma tarzı ve yenilikçi bakış açısı, öğretmenlerin bir bölümünü okul yöneticiliğine teşvik ederken, diğer bölümünün ise yöneticilikten uzaklaşmasına neden olmaktadır. Öğretmenlerin, genel olarak, okul yöneticiliği tercihlerini etkileyen eğitim politikalarına ilişkin olumlu önermelere katılım göstermedikleri de dikkat çekmektedir. Araştırmanın sonuçları, okul yöneticiliğinin öğretmenler tarafından daha tercih edilir bir görev alanı olmasını sağlayabilecek uygulamalar kapsamında tartışılmış ve bu doğrultuda öneriler geliştirilmiştir.