Okul öncesi çocuklarda problemli medya kullanımı ilişki kalitesi ve ebeveyn tükenmişliğine çocuk ebeveyn müdahale programının etkisi

Ebeveyn çocuk arasında işlesevsel olmayan ilişkiyi oyun terapisi yoluyla geliştirme, ikili arasında dinamik bir bağ kurarken ebeveyni terapötik araç olarak gören yaklaşım literatürde çocuk ebeveyn ilişkisi terapisi diğer adıyla filial terapi modeli olarak geçmektedir. Bu modelde, ebeveyne çocuk merkezli oyun terapisi (ÇMOT) konusunda psikoeğitim verilir ve ebeveynler öğrendikleri becerileri kullanarak çocuklarıyla evde özel zamanlarda oyun seansları uygulayıp, oyunla çocuk ebeveyn arasındaki ilişkiyi güçlendirmektedirler. Oyun terapisinin iyileştirici gücü ile birlikte çocuk problem davranışlar azalırken, ebeveyn ve çocuk ilişkisi güçlenir. Bu amaçla bu araştırmada çocuk ebeveyn ilişkisi terapisi programı, okul öncesi çocuklarda problemli medya kullanımı çocuk ebeveyn ilişkisi ve ebeveyn tükenmişliğine etkisi iç içe karma desende incelenmiştir. Araştırmanın ilk aşamasında Gaziantep ilinde okul öncesi eğitiminin uygulandığı üç bağımsız anaokulunda 514 ebeveyne okul öncesi çocuklarda problemli medya kullanımı ebeveyn formu, anne baba iletişim değerlendirme aracı ve ebeveyn tükenmişliği ölçekleri uygulanarak kesitsel veri alınmıştır. Seçkisiz örnekleme metoduyla ulaşılan 514 ebeveynden alınan veriler analiz edilmiş, ölçeklerden elde edilen puanlara göre deney ve kontrol grupları belirlenmiştir. Araştırmanın yarı deneysel aşamasında ölçüt örnekleme kullanılmıştır. Ölçütler PMKÖ ve ETDÖ yüksek puan alanlar, ABÇİDA düşük puan alanlar, KVKK metnini imzalayıp 10 haftalık programa katılmaya gönüllü olanlar şeklindedir. Veriler edildikten sonra, ölçütleri karşılayan 15 ebeveyn deney grubu için belirlenmiştir. Ebeveynlerin ve üzerinde çocuk merkezli oyun terapisi uygulaması yapılacak olan çocukların programa alınma kriterlerini belirlemek adına deney grubundaki ebeveynlerin çocuklarının gelişim değerlendirmeleri ve peodagojik/psikososyal gelişim öyküleri alınmıştır. Değerlendirme sonucunda 15 ebeveyn deney grubuna atanamış ve 9 ebeveyn ise kontrol grubunda yer almıştır. Deney grubuna 10 haftalık çocuk merkezli oyun terapisi temelli çocuk ebeveyn ilişkisi terapisi uygulanmış, 5 ebeveyn program ölçütlerine uymadıkları için son test ve izleme testine dâhil edilmemiş ve deney grubu 10 ebeveyn ile sonlandırılmıştır. Uygulama bittikten sonra her iki gruba son test, son testten 12 hafta sonra ise izleme testleri uygulanmıştır. Programın bitiminden sonra deney grubundaki ebeveynlere programın uzun dönemli etkilerini belirlemek ve ebeveynlerin deneyim ve görüşlerini öğrenmek için nitel odak grup görüşmeleri yapılmıştır. Benzer deneyimlerden geçen bu grup amaçlı örnekleme yöntemlerinden benzeşik örneklemeye temsil etmişlerdir. Nicel verilere SPSS 28.00 programı kullanılarak, nonparametrik testlerden Mann-Whitney U testi, friedman testi yapılmış, puanları anlamlı derece farklılaşan gruba da Wilcoxon işaretli sıralar testleri yapılmıştır. Nitel veriler analiz edilirken ise tematik analiz kullanılmıştır. Analiz sonucunda okul öncesi çocuklarda problemli medya, anne baba çocuk iletişimi değelerdirme aracı ve ebeveyn tükenmişliği değerlendirme ölçeği puanlarında ön test, son test ve izleme teslerinde deney grubu lehine anlamlı sonuçlar elde edilmiştir. Kontrol grubunda ise PMKÖ son test ve izleme ölçümleri deney grubunun aksine anlamlı düzeyde artış gösterirken; ABÇİDA ve ETDÖ ise anlamlı bir değişim görülmemiştir. Bu açıdan psikoeğitim programının incelenenen değişkenlerde etkili olduğu tespit edilmiştir. Nitel bulgulara bakıldığında ise deney grubu katılımcılarının çocuklarında duyguları ifade etme, duygusal farkındalık ve duygu düzenleme, oyun davranışlarında olumlu değişimler, okul ve sosyal yaşamında davranışsal değişimler ve becerilerin artması şeklinde deneyimler edindikleri görülmüştür. Nitel bulguların çocuk ebeveyn etkileşiminde bağlanma, güven, sevgi bağı, keyifli ve nitelikli vakit geçirme, ebeveynin zorlayıcı duygular karşındaki kendini düzenlemesi şeklinde yansımaları olmuştur. Ebeveynlerin problemli dijital medya kullanımı ve problemli davranışlara yaşa ve bağlama uygun sınılar koyma davranışları, farkındalık ve iç görü, aile içi iletişimin artması, ebeveyn yetkinliği, ebeveynin bireysel gelişimi şeklinde katkıları olduğu görülmüştür. Bulgular, karma yöntem araştırmasının doğası, değişkenlerle ilgili alanyazın dikkate alınrak tartışılmış ve yorumlanmıştır. Anahtar kelimeler: Çocuk ebeveyn ilişkisi terapisi, ebeveyn tükenmişliği, problemli medya kullanımı, okul öncesi çocuklar, oyun terapisi Anahtar kelimeler: Çocuk ebeveyn ilişkisi terapisi, ebeveyn tükenmişliği, problemli medya kullanımı, okul öncesi çocuklar, oyun terapisi