Okul öncesi öğrenme ortamlarında çocuğun özerkliğini geliştirmek: Öğretmen ve çocukların görüşleri

Bu araştırma 2016-2017 eğitim-öğretim yılında okulöncesi eğitimi alan çocukların özerklik algılarını incelemek amacıyla yapılmıştır. Araştırma, tarama modelinde betimsel bir çalışmadır. Araştırmanın çalışma grubu, 2016-2017 eğitim-öğretim yılı bahar döneminde Türkiye'nin güneyinde bulunan bir şehirdeki benzer sosyo-ekonomik düzey ve koşullara sahip dört anaokulundan seçkisiz olarak belirlenen yüz on çocuk ve onların öğretmenlerinden oluşmuştur. Araştırmaya katılan çocuklar, ÇE-1, ÇE-2, ……ÇK-110; öğretmenler, Ö1, Ö2, ……Ö11 şeklinde kodlanmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak altı yaş çocuklarının ve öğretmenlerinin özerklik algılarını belirlemek amacıyla araştırmacılar tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış açık uçlu görüşme soruları kullanılmıştır. Görüşlerine başvurulan beş okul öncesi eğitimi ve bir nitel araştırma konusunda uzman eğitim programları ve öğretim alanı öğretim üyesinin değerlendirmelerinden sonra görüşme sorularına son şekli verilerek uygulamaya geçilmiştir. Verilerin analizinde kategorisel tema analiz tekniği kullanılmıştır. Kategoriler, çocuklarla yapılan görüşmelerden sonra tekrarlayan temalara göre belirlenmiştir. Okul öncesi öğrenme ortamlarında çocuğun özerkliğini geliştirmede öğretmen ve çocuk görüşlerini belirlemeye yönelik olan bu çalışmanın sonucunda çocukların özgürlük kavramına ilişkin görüşlerinin davranışsal ve sosyal- duygusal özerklik olmak üzere iki ana kategori altında toplanan çeşitli durumlar olduğu tespit edilmiştir. Çocukların özgürlük kavramını daha çok davranışsal özerklikle ilişkilendirdikleri anlaşılmaktadır. Görüşlerine başvurulan öğretmenlerden okul öncesi öğrenme ortamlarında çocuğun özerkliğini etkileyen faktörlerin; yetişkin tutum ve davranışları, sosyal çevre ve fiziki çevre olmak üzere üç tema altında toplandığı görülmüştür. Öğretmenlerin en çok fiziki çevrenin düzenlenmesinde hemfikir oldukları görülmüştür. Öğrenme çevresinde öğretmenlerin çocuklarda özerkliği geliştirmeye yönelik stratejilere ilişkin görüşlerinin ise; yetişkin tutum ve davranışları, sosyal çevre, fiziki çevre, kural koymak, sorumluluk vermek, seçenek sunmak olmak üzere altı temada toplandığı görülmüştür. Öğretmenlerin çocuklarda özerklik algısını geliştirmeye yönelik stratejilere ilişkin görüşlerinin ise daha çok sosyal çevre kategorisi üzerinde birleştiği görülmüştür. Araştırma sonucunda öğretmenler çocuğun özerkliğinde öğrenme çevresinin çocukların ilgi ve ihtiyaçlarına uygun, rahat edebilecekleri, araç-gerecin yeterli olduğu bir ortam olması konusunda hemfikir olmuştur. Çalışma bulguları, çocuklarda özerkliğin gelişimine ilişkin kuramlar, alan yazında yer alan eğitimci ve uzman görüşleri doğrultusunda yorumlanmış, uygulama ve ileriye dönük araştırmalara yönelik öneriler geliştirilmiştir.