Kırsal kalkınma için bir strateji olarak çevrimiçi girişimcilik: Türkiye örneği

Dünyada gelişmekte olan ekonomik ve fiziksel değişimlere karşı kırsal alanların gittikçe kırılganlaştığı bir gerçektir. Kamusal yönetimler kırsal alanların geliştirilmesine yönelik politikalar geliştirmekte ve uygulamaktadırlar. Sonuç olarak, kırsal kalkınma pek çok uygulamacı ve teorisyen için önemli bir alan konumundadır. Kırsal kalkınmanın odak noktası olarak da yerellik önem kazanmaktadır. Buna dayanarak, tarım, turizm, kültürel aktiviteler, çevresel düzenlemeler gibi yerel özellikler kırsal kalkınmaya girdi sağlamaktadırlar. Kırsal kalkınmanın çeşitli tanımları irdelendiğinde iki önemli unsuru olduğu görülmektedir: yaşam kalitesini arttırmak ve ekonomik yapıyı geliştirmek. Bu iki unsur kapsamında, yıllar içinde çeşitli kırsal kalkınma düşünceleri gelişmiştir. Bu düşünceler farklı teorilere dayandırılarak gelişmekle beraber, kırsal kalkınmayı açıklayan tek ve belirli bir teori bulunmamaktadır. Kırsal kalkınma stratejileri incelendiğinde ise girişimciliğin dikkate değer bir öneminin olduğu görülmektedir. Bunun sebebi girişimciliğin, yerel değerlerin ortaya çıkarılması ve değerlendirilmesi üzerinde sahip olduğu güçtür. Bu noktada özellikle bireyler birer girişimci olarak kırsal alanların geliştirilmesi üzerinde önemli bir rol oynamaktadırlar. Kırsal alanda girişimcilik için potansiyel kaynaklar arasında tarım kritik bir nokta olarak gösterilmektedir. Dolayısıyla kırsal girişimcinin gıda ağlarındaki rolü önem kazanmaktadır. Gıda ağları temel olarak geleneksel ve alternatif gıda ağları olmak üzere 2'ye ayrılmaktadır. Alternatif gıda ağlarının ortaya çıkmasında hem tüketicinin sağlık ve doğa üzerine kaygıları hem de üreticinin ekonomik getiride düşük paya sahip olması sebep olarak gösterilmektedir. Bu iki gıda ağı arasındaki temel fark, ağ içindeki aktörlerin birbirleri arasındaki ilişkidir. Geleneksel gıda ağlarında, üretici ve tüketici arasında daha fazla aktör bulunmaktayken, alternatif gıda ağlarında bazı durumlarda hiç aktör bulunmazken, bazı durumlarda sadece ürünün ulaştırılmasında bir aktör yer almaktadır. Dolayısıyla alternatif gıda ağlarında daha kısa ve doğrudan ilişkiler kurulmaktadır. Ayrıca alternatif gıda ağları yerellik, kalite ve sürdürülebilir üretim gibi özelliklere sahiptir. Kırsal girişimcinin yeni bir pazar alanı yaratabilmesi için yeni bir alternatif gıda ağı geliştirmesi gerekmektedir. Teknolojik gelişmeler de göz önünde bulundurulduğunda yeni pazar alanlarına internet üzerinde ulaşmak yeni bir strateji olarak düşünülmektedir ve bu noktada kırsal girişimci için tarım önemli potansiyeller sunmaktadır. Çevrimiçi kırsal girişimcinin kırsal kalkınma üzerinde etkisinin incelenmesi, bu girişimlerinin karakteristiklerinin anlaşılması ve ilişkilerinin ortaya konması ile gerçekleştirilebilir. Dolayısıyla bu tez çalışmasında kalitatif bir yaklaşım benimsenmiştir. Çalışma kapsamında, 2016 yılında, Aydın'da dört, İzmir'de iki kırsal girişimciyle görüşmeler gerçekleştirilerek veriler toplanmıştır. Alan çalışması örnekleri seçiminde önemli olan, seçilen girişimcilerin kendi çiftliklerinde ya da alanlarına yakın çiftliklerde üretilmiş yerel ürünleri satışa sunuyor olmalarıdır. Ayrıca satışların çevrimiçi ya da doğrudan çiftlikten satışa sunulması diğer önemli kriterdir. Veri toplama aşamasında öncelikli olarak kullanılan yöntem mülakat yöntemidir. Girişimcilerin sahip olduğu yoğun program sebebiyle yüz yüze olarak gerçekleştirilemeyen iki alan çalışması da telefon üzerinden gerçekleştirilmiştir. Çalışmada kullanılan yöntem de "Business Model Canvas" yönteminin yanında, girişimcilik ekosisteminin ortaya konulması olarak açıklanmaktadır. Bu yöntem kapsamında, girişimde yürütülen temel faaliyetler, temel kaynaklar, girişimin gelir modeli, maliyet strüktürü, satış ve tanıtım kanalları, değer yargıları, müşteri ilişkileri ve müşteri segmentasyonu konuları girişimcilerle mülakatlar yapılarak araştırılmıştır. Çalışma kapsamında seçilen alan çalışması örnekleri, İpek Hanım Çiftliği (Aydın), Gürsel Tonbul Çiftliği (Aydın), Karakaş Çiftliği (Aydın), Seroliva (Aydın), Hakime Hanım Çiftliği (İzmir) ve Seferipazar (İzmir) şeklindedir. Kırsal girişimcilerin demografik özellikleri incelendiğinde, altı girişimcinin dördünün kadın, ikisinin erkek olduğu, yaşlarının 33 ila 64 arasında değiştiği, eğitim durumlarının lise ve üniversite mezunu şeklinde olduğu ve son olarak da bu girişimlerin yaşının üç ila on bir arasında değiştiği görülmektedir. Alan çalışması kapsamında ilk etapta tüm örnekler tek tek irdelenmiştir. Öncelikle girişim; konumu, arka plandaki gelişim süreci, kaç kişiye istihdam sağladığı, ürün çeşitliliği gibi genel bilgiler verilerek tanıtılmıştır. Daha sonra kırsal kalkınma kapsamında alanda oluşturdukları etkileri ortaya konmuştur. Son olarak, işletme modelleri ve ilişkileri sistematik olarak irdelenmiştir. İşletme modelleri düşünüldüğünde bu girişimler birtakım benzerlikler ve farklılıklar göstermektedir. Benzerlikler olarak öncelikle, tüm girişimlerin ana ortakları işgücü olarak yerel halk, bilgi alışverişi yapmak üzere yerel çiftçiler ve birbirlerini desteklemek amacıyla sivil toplum kuruluşları olarak ortaya çıkmıştır. İkinci olarak, girişimde gerçekleştirilen ana aktiviteler üretim, paketleme ve depolama olarak belirtilmektedir. Üçüncü olarak, ana kaynaklar, yeterli bir miktarda anapara ve üretim hakkında yeterli miktarda bilgi olarak ortaya çıkmıştır. Dördüncü ortak özellik, girişimlerin en temel değer yargıları üzerinedir. Buna göre, sürdürülebilirlik, toprağa değer verme gibi çevreyle ilgili kaygılar, yerel kalkınmayı desteklemek gibi ekonomik kaygılar ve kaliteli ürün üretme amacı ortak değer yargılarıdır. Girişimlerin müşterileri ile ilişkileri de internet ya da telefon üzerinden bireysel ilişkiler olarak gelişmektedir. Müşterilerine de sahip oldukları internet sitesi ve çeşitli sosyal medya kaynaklarından ulaşmaktadırlar. Girişimlerde gider modelinin en önemli iki kalemi, üretim ve çalışan maliyetleri olarak ortaya çıkmaktadır. Gelir akışı da toplam maliyetin üzerine yeterli bir oranda kar konulması ile belirlenmektedir. Girişimler arasındaki farklılıklar göz önünde bulundurulduğunda, öncelikli olarak, kamu kuruluşları ile değişik seviyelerde ilişkileri olduğu görülmektedir. Ana faaliyetler bakımından da Gürsel Tonbul Çiftliği ve Seferipazar farklılık göstermektedir. Seferipazar üretimi ana aktivite olarak göstermemektedir, çünkü bu girişimde üye çiftçilerin ürettiği ürünler pazarlanmaktadır. Gürsel Tonbul Çiftliği'nde de üretim, depolama, paketlemeye ek olarak, restoran, yağ müzesi ve rekreatif alana sahip olması dolayısıyla farklılaşan faaliyetler bulunmaktadır. Girişimlerin sahip olduğu değerler kapsamında da İpek Hanım Çiftliği çalışanlarına ve sağlıklı beslenmeye verdikleri özel önem dolayısıyla farklılaşmaktadır. Bireysel müşteriler dışında otel, restoran gibi kurumlara İpek Hanım Çiftliği ve Karakaş Çiftliği satış yapmamaktadır. Son olarak giderler kapsamında Seroliva tarım topraklarını kiraladıkları için diğer girişimlerden farklı bir gider kalemine sahiptir. Girişimler ekosistemleri üzerinden de irdelenmiştir. Ekosistemleri düşünüldüğünde ilk olarak teknolojinin çok önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Teknoloji sayesinde bu girişimler hem tanınırlıklarını arttırmaktadır hem de kendilerine yeni pazar alanları oluşturmaktadırlar. Kendi alanları dışında özellikle İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirlere de satış yaparak pazar alanlarını genişletmişlerdir. Sonuç olarak, kırsal kalkınma Türkiye için en temel konulardan biridir. Kırsal kalkınma kapsamında da tarımsal üretim ve ürünün tedarik süreci, son dönemde özellikle tüketicinin geleneksel gıda ağlarına yönelik sağlık ve çevre üzerine kaygıları ve üreticinin bu ağlardaki gelir sisteminde düşük paya sahip olmasıdır. Kırsal kalkınma için alternatif stratejiler ve aktörler düşünüldüğünde, kırsal girişimcilerin gıda ağlarında rolü çevrimiçi girişimlerle değişme imkanı bulmaktadır. Yapılan alan çalışmaları doğrultusunda, bu girişimlerin ilişki ağlarının girişimlerin kuruluş süreçleriyle yakından ilişkisi olduğu görülmüştür. Bireysel girişimler kamu kuruluşları ile zayıf ilişkiler içindeyken, sivil toplum kuruluşları ve yerel çiftçilerle daha güçlü ilişkilere sahiptir. Girişimciler, girişimlerinin sürdürülebilirliğini, tanınırlıklarını arttırmak ve satışlarını gerçekleştirmek üzere hem internet üzerinden hem de doğrudan olacak şekilde sağlamaktadırlar. Internet üzerinden gerek internet siteleri, gerekse çeşitli sosyal medya ağları ile hem satışlarını gerçekleştirmekte hem de farklı kitlelere ulaşmaktayken, doğrudan da yüz yüze ilişkiler ile bu durumu sağlamaktadırlar. Girişimlerinin sosyo- ekonomik ve doğal çevreye etkilerini olumlu olarak tanımlamışlardır. Bulundukları alanda yerel halka istihdam imkanı sağlayarak ekonomik olarak olumlu etkiler sağlamaktadırlar. Ayrıca yüksek kaliteli ürün üretme amacı, bölgenin tanınırlığının artmasında katkıda bulunmaktadırlar. Çevresel etkiler açısından da, endüstriyel tarım yöntemlerinin aksine daha sürdürülebilir tarım yöntemleri kullanıldığı için toprakların korunmasının sağlanması ile önemlidirler. Tarımsal üründen elde ettikleri katma değeri arttırmalarıyla da, finansal açıdan sürdürülebilirliği sağlayarak, tarım topraklarının tarım dışı kullanımının önüne geçilmesi sonucunu doğurmaktadırlar. Çevrimiçi satışlar ve kaynaklarla ilişkileri irdelendiğinde de, bu yöntemi kullanmalarının iki temel gerekçesi olduğu görülmektedir. Birinci olarak, satış alanı olarak uygun kaynaklara sahip olmama sonucu çevrimiçi satışlar bir çözüm olarak geliştirilmiştir. İkinci olarak da, satış pazarlarını kendi alanları dışına taşımak amacıyla çevrimiçi satış yöntemini uygulamaya başlamışlardır. Kırsal kalkınma bağlamında, çevrimiçi kırsal girişimlerin farklı oranda yerel istihdamı arttırdıkları ortaya çıkmaktadır. Yine çevrimiçi girişimlerle, yeni satış alanlarına erişilmesi sağlanmaktadır. Kırsal girişimcilik için önemli potansiyellerden, bölgeye göç edenler ve dışarıda tecrübe kazanmış yerel halkın, bu çalışmanın ana aktörleri olduğu görülmektedir. Çalışmanın kapsamında çeşitli kısıtlar bulunmaktadır. Bunların ilki çalışmanın iki şehirle sınırlı kalmasıdır. Ayrıca, çalışmaya ilişkin tüm bilgiler, alan çalışması ile toplanmıştır, çevrimiçi kırsal girişimcilere dair herhangi bir kayıtlı veri tabanı bulunmamaktadır. Bu da çalışma süresini uzatmaktadır. Türkiye'de daha geniş kapsamlı bir çalışmanın yapılması için daha uzun bir zaman gerekmektedir.