Orta Asya'da atın ehlîleştirilmesi, yetiştirilmesi ve bölgeye özgü at ırkları

Orta Asya, Hazar Denizi'nin doğusunda ve kuzeyinde büyük çöllerle, otlaklarla çevrili kapalı bir alan içerisinde yer almaktadır. İlk Türk anayurdu olan bu coğrafyanın etrafında yüksek dağlar bulunmaktadır. Orta Asya'da iklim, devletlerin ve toplumların yaşamını belirleyen en temel etkendir. İklimin karasallığı ve kuraklığı; sulamayı kısıtladığı gibi tarım yapılmasına da engel olmuştur. Nitekim tarımın yapılamaması, iklimin kurak oluşu; Orta Asya coğrafyası üzerinde yaşayan toplulukları zorunlu olarak hayvancılık yapmaya itmiştir. Hayvanlarına gür otlaklar bulmak ve yaşamlarını devam ettirebilmek için göçebe bir yaşamı benimseyen Türkler, bu yaşamın vazgeçilmez hayvanı olarak da atı görmüşlerdir. At, Türklerin yaşamının her alanında var olmuştur. Orta Asya, Türk yaşamına ve karakterine etki ederken, Türklerde atlarına etki etmekteydiler. Kendilerini at ile o kadar içselleştirmişlerdir ki yapılan arkeolojik kazılarda kurganlardan at iskeletleri, at koşum takımları çıkarılmıştır. Kurganlarla sınırlı kalmayan at; sosyal, ekonomik, siyasi, askeri, dini hayatta, edebiyatta, sanatta, kültürde ve mitolojide kendisine yer bulmuştur. Adeta Türk'ün kanadı, sırdaşı, yoldaşı ve dostu haline gelmiştir. Orta Asya'da at yetiştiriciliğine büyük önem verilmiştir. Türkler tarafından yetiştirilen at ırklarının, üzerinde yaşanılan coğrafyanın koşullarına uyum sağlaması için sıkı bir eğitimden geçirilmiştir. Doğumundan ölümüne kadar süren bu eğitimlerde ana tema atların; bozkırın hırçın, hırslı, agresif ve sert yapısına dayanaklı olmasıdır. Nitekim Orta Asya Türk atları istenilen dayanıklılığa sahip olduğu gibi son derece zarif ve güzel atlardır. At yetiştiriciliğinde diğer önemli bir husus ise atların bakımıdır. Türk atları coğrafyayla uyumlu olarak göçebe yaşamda yazlık ve kışlıklarda barındırılmaktaydı. Atların barındırıldıkları yerlerin temiz ve mevsimsel koşullara göre havadar olmasına dikkat edilirdi. Barınmanın yanında temizliği de yapılan atların, bu kapsamda tımarına ve ayaklarının nallanmasına dikkat edilmekteydi. Atlara nal çakımı ayaklarının taştan ve topraktan korunması için yapılmaktaydı. Güzel bir bakımdan geçirilen atlar ister istemez hastalanıyordu. Bu hastalıklar ya bakımsızlıktan ya da üzerinde yaşanılan coğrafyanın koşullarından kaynaklanıyordu. Hastalanan atların büyük bir titizlikle tedavisi yapılır ve eski sağlığına kavuşması beklenirdi. Tez çalışmamız giriş ve sonuç bölümleri hariç dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Orta Asya'da yaşam şartları ve atın ehlîleştirilmesi konusu bulunmaktadır. Bu kapsamda değinilen konular arasında Orta Asya'nın tabiatı, iklimi, yaşamı ve bu coğrafya üzerinde yaşayan Türklerin ilk anayurdu, yayılma sebepleri, Orta Asya'nın Türk yaşamına etkisi ile eski Türk kültürleri, bu kültürlerin ana unsurlarından biri olan at ve at koşum takımları bulunmaktadır. İkinci bölümde Türk kültüründe ve siyasal yaşamında atın önemine yer verilmiştir. Bu bağlamda sosyo-ekonomik, siyasi, askeri, dini ve edebi açıdan atın yeri ve önemi konuları ele alınmıştır. Ayrıca bu bölümde ikinci bir kısım oluşturularak Türklerde dini, mitolojik, sanat ve edebiyat açısından at unsuru irdelenmiştir. Üçüncü bölümde Orta Asya Türk tarihi coğrafyasına özgü at ırkları hakkında bilgiler verilmiştir. Bu kapsamda Sibirya ve Ötüken Atları, Kazak Atları, Kırgız Atları, Özbek Atları, Türkmen Atları, Kafkas Atları, İdil ve Güney Rusya Atları ele alınmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise Orta Asya Türk tarihi coğrafyasına özgü atların bakımı konusu anlatılmıştır. Anlatılanlar arasında Türklerde at yetiştiriciliği, atların eğitimi, bakımı, at hastalıkları ve tedavi şekilleri bulunmaktadır.