Orta gelir tuzağı ve ekonomik karmaşıklık düzeyi ilişkisi: Türkiye üzerine bir inceleme

Orta Gelir Tuzağı olgusu, hızlı bir büyüme yaşayan bir ekonominin, orta gelir seviyesine ulaştıktan sonra büyüme ivmesini kaybedip kişi başına düşen gelirin belli bir aşamada yavaşlaması sonucu uzun yıllar bu seviyede kalarak yüksek gelirli ülkeler grubuna geçmekte başarısız olduğu durumu ifade etmektedir. Ülkelerin gelişme sürecinde, üretim yapısının düşük katma değerli sektörlerden daha yüksek katma değerli sektörlere doğru bir dönüşüm geçirmesi gerektiğinden yapısal dönüşüm temel olarak, ekonomide kullanılan girdilerin düşük üretkenlikteki tarımsal sektörden tarımsal olmayan sektörlere doğru kaymasını ifade etmektedir. Bu bağlamda, ülkelerin üretip ihraç ettikleri ürünlerin zaman içerisinde geçirdiği yapısal dönüşümün, ekonominin sürdürülebilir bir büyüme sergilemesi hususunda büyük öneme sahip olduğu görülmektedir. Nitekim günümüzde ülkelerin refah seviyelerinin önemli belirleyicisi, bilgiyi ve beceriyi içeren verimli üretim yapısı olup ülkelerin uzun dönemli gelir artışları, üretim ve ihracattaki hacimsel artıştan ziyade üretilen ve ihraç edilen ürünlerin sofistikasyon derecesine bağlıdır. "Ekonomik karmaşıklık kavramı" ülkelerin ekonomik yapılarının sofistikasyonunu ifade etmede kullanılan, ülkelerdeki gelecek dönem büyümeyi belirleme kabiliyetini göstermekte olan, bir ekonominin üretip ihraç ettiği ürünlerin bilgi yoğunluğunu göz önüne alarak ekonominin bilgi yoğunluğunu ölçen bir kavram olup, ekonomide yapısal dönüşümün sağlanmasında önem taşıyan bir olgudur. OGT'yi belirlemeye yönelik temel kabul edilen Dünya Bankası'nın Atlas yöntemine göre, Türkiye 1955 yılında alt-orta gelirli ülkeler kategorisine yükselmesinin ardından 50 yıl bu aşamada kalarak bir üst gelir grubuna yani üst-orta gelirli ülkeler kategorisinde ancak 2005 yılından itibaren geçebilmiştir. Dünya Bankası'nın 2017 yılı sınıflandırmasına göre Türkiye, 10.940 dolarlık kişi başına düşen milli geliriyle üst orta gelir seviyesinde bulunmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın ilk amacı olarak, 1995-2017 dönemi için elde edilmiş çeşitli göstergeler ekseninde, Türkiye'nin de içerisinde yer aldığı üst-orta gelir grubunda yer alan seçilmiş ülkeler (Türkiye, Malezya, Tayland) ile yine yüksek gelir grubunda yer alan seçilmiş ülkelerle (G.Kore, Japonya, Singapur) karşılaştırmalı durum değerlendirmesi yapılarak, Türkiye'nin OGT içindeki konumu değerlendirilmektedir. Çalışmanın bir diğer amacı ise esas olarak kısa sürede yüksek gelir grubuna çıkmış seçilmiş bazı ülkelerdeki yapısal dönüşüm, ekonomik karmaşıklık düzeyindeki değişim kapsamında değerlendirilmekte, ekonomik karmaşıklık göstergesi açısından Türkiye için mevcut durum tespiti yapılmaktadır. Bu doğrultuda, 1990-2017 dönemine ait ekonomik karmaşıklık endeksi verileri doğrultusunda Türkiye'nin de içerisinde yer aldığı seçilmiş üst-orta gelir grubu ülkelerinin (Türkiye, Malezya ve Tayland) hem yüksek gelir grubu seçilmiş ülke (Japonya, G.Kore ve Singapur) ortalamasına hem de her bir yüksek gelirli ülkeye ayrı ayrı yakınsayıp yakınsamadıklarını ortaya koymak amacıyla ADF birim kök testi uygulanmaktadır. Karşılaştırmalı analizler sonrasında çeşitli göstergeler açısından üst-orta gelirli ülkeler ile yüksek gelirli ülkeler arasında en önemli farklılığın, yüksek gelirli ülkelerdeki ekonomik göstergelerin, üst-orta gelirli ülkelere göre daha istikrarlı ve süreklilik göstermesi olduğu görülmüştür. Türkiye, hem üst orta gelir hem de yüksek gelirli ülkelerin performansına göre genel anlamda geride yer almaktadır. Çalışmanın uygulamadaki Türkiye'nin yapısal dönüşümü temsil eden ekonomik karmaşıklık düzeyine ilişkin test sonuçlarına bakıldığında ise birim kök içerdiği yani durağan olmadığı ve dolayısıyla Türkiye için yapısal dönüşümü temsil eden ekonomik karmaşıklık düzeyi açısından ne yüksek gelirli ülke grup ortalamasına ne de bu ülkelerin kendilerine yakınsaması söz konusudur. Benzer durum aynı kategoride yer alan Tayland'da da görülmekte olup gerek grup ortalamasına gerekse ülkelere yakınsama açısından istatistiksel olarak anlamlı bir sonuç elde edilememiştir. Türkiye ile aynı kategoride yer almasına rağmen Malezya'da ise farklı bir durum söz konusu olup, Malezya için yapısal dönüşümü temsil eden ekonomik karmaşıklık düzeyi açısından yüksek gelirli ülkeler olan Japonya, Güney Kore ve Singapur'un ortalamasına ve aynı zamanda Singapur'un ekonomik karmaşıklık düzeyine yakınsaması söz konusudur. Bu sonuçlara dayanarak, Malezya'nın Türkiye ve Tayland'a kıyasla OGT'den çıkma yönünde daha iyi bir yapısal dönüşüm performansı sergilediği ifade edilebilir. Anahtar kelimeler: Orta Gelir Tuzağı, Yapısal Dönüşüm, Sofistike Ürün, Ekonomik Karmaşıklık, Yakınsama.