Ortaöğretim öğretmenlerinin sınıf yönetiminde gözterdikleri davranışların demokratikliğine ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşleri (Malatya ili örneği)

Demokrasi, her geçen gün gerek bireylerin gerekse toplumların hayatına biraz daha giren ve onları etkileyen, bunun yanında henüz üzerinde uzlaşılan ortak tanımı bile yapılamamış bir kavramdır. Demokrasi, bireylere sunduğu özgürlükçü, eşitlikçi yapısıyla, halkın egemenliği kendisi için kullanmasını öngörerek bireye, düşünce ve ifade, seçme ve seçilme gibi hakları tanıyarak toplumların ve bireylerin vazgeçilmezlerinden olmuştur. Demokrasi durağan bir yaşam ya da kültürden ziyade, temel ilkeleri saklı kalmak kaydıyla sürekli olarak gelişen ve değişen bir yönetim biçimini ifade eder. Demokratik bir yönetim, demokratik değerler üzerinden biçimlenir ve bu değerler korunup, savunuldukça demokrasiler gelişir. Bu nedenle demokrasiye inanan toplumlar yurttaşlarının bu değerlere sahip olmasını istemektedir. Çünkü ancak demokratik değerlere sahip, bunları içselleştirmiş bireyler demokratik toplum yapısını oluşturabilir. Bunu gerçekleştirmenin yolu da eğitimden geçmektedir. Eğitim, bireylere içinde bulunulan toplumun değerlerini ve ulaşmak istediği nihai hedefleri kazandırmanın ilk ve temel koşuludur. Demokratik bir toplum ancak demokratik bireylerle oluşabilir. Demokrasiyi benimsemiş bireylerin yetiştirilmesi ise demokratik bir eğitim ve demokratik bir okul ile olanaklıdır. Okullarda öğrenciler; birebir iletişim kurdukları, örnek aldıkları öğretmenleri aracılığıyla ve kendilerine sunulan eğitimsel yaşantılarla demokratik tutum ve değerlere sahip olabilir. Burada öğretmenlerin demokratik davranışları, öğrencilerle en yoğun ve kalıcı etkileşimin kurulduğu sınıf ortamlarında ne ölçüde kullandığı çok önemlidir. Çünkü bu tutum ve davranışlar daha sonra öğrencilerin düşüncelerini, yaşantılarını birebir etkileyecektir. Bu araştırma, ortaöğretim okullarından genel lise öğrencilerinin ve öğretmenlerinin görüşlerine dayalı olarak genel lise öğretmenlerinin sınıf yönetiminde demokratik tutum ve davranışları ne ölçüde sergilediklerini, demokratik sınıf yönetimini ne ölçüde uyguladıklarını belirlemeyi amaçlamıştır. Tarama modeline dayalı araştırmanın çalışma evrenini, 2005?2006 eğitim-öğretim yılında Malatya ili merkez ilçe belediye sınırları içinde bulunan resmi 19 genel lise, 916 öğretmen ve 22023 öğrenci oluşturmaktadır. Örneklemi ise 8 lisedeki 470 öğretmen ve 10698 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak, Demirtaş (2004) tarafından geliştirilen ?Demokratik Sınıf Yönetimi Ölçeği? uyarlanarak kullanılmıştır. V Maddeler 1'den 5'e doğru giden beş seçenekli Likert tipi bir değerlendirme ölçeği haline getirilmiştir. Denemelik ölçeğin ön uygulaması 2002?2003 Öğretim Yılında Eğitim Fakültesinin çeşitli programlarında ve sınıflarında okuyan ve şans yoluyla seçilen 218 öğrenciyle yapılmıştır. Ölçme aracının yapı geçerliliği için faktör analizi yapılmıştır. Faktör analizinde temel bileşenler ve varimax dik döndürme tekniği kullanılmıştır. Ölçme aracının güvenilirliğinin bir göstergesi olan iç tutarlılığını belirlemek için Cronbach Alpha katsayısı hesaplanmış ve .76 olarak bulunmuştur. Bu sayı ölçeğin güvenilirliği için yeterli kabul edilmiştir. Veri toplama aracının bu araştırmada kullanılabilmesi için hem öğretmenler hem de öğrenciler için yeniden düzenlenmesi yoluna gidilmiştir. Veri toplama aracında yer alan ifadeler hem öğretmenlere ve öğrencilere hitap edecek biçimde yeniden düzenlenmiştir. Öğretmen ve öğrencilere ayrı ayrı olmak üzere iki form halinde düzenlenen denemelik ölçeklerin ön uygulaması 120 lise öğretmeni ve 175 lise öğrencisi ile 2005?2006 öğretim yılında tekrarlanmış ve bu ön uygulama üzerinde yeniden geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır. Yeniden düzenlenmiş ölçeklerin yapı geçerliliği için faktör analizi yapılmıştır. Veri toplama araçlarının güvenilirliğinin bir göstergesi olan iç tutarlılığını belirlemek için yeniden Cronbach Alpha katsayısı hesaplanmış ve öğrenci uygulaması için .76 ve öğretmen uygulaması için .86 olarak bulunmuştur. Verilerin analizinde önce dağılımın homojen olup olmadığı Levene'nin Varyansların Homojenliği Testi (Levene's Test for Equality of Variances) sonuçları incelenmiş ve varyansların homojenliği belirlendikten sonra t testi ve F testi yapılmıştır. F değerinin anlamlı olduğu durumlarda, farklılığın hangi ortalamalardan kaynaklandığını belirlemek için yapılan karşılaştırmalarda LSD testi uygulanmıştır. Öğretmen ve öğrenci görüşlerinin farklılaşıp farklılaşmadığını belirlemek amacıyla da t testi yapılmıştır. VI Araştırma sonucunda elde edilen bulgular şöyle sıralanabilir: 1. Genel olarak bakıldığında öğretmenler, kendilerinin sınıf içinde demokratik davrandıklarını ve bunun gereklerini yerine getirdiklerini ifade etmektedirler. Bu durumu, demokratik davranışların öneminin farkında olmaları açısından, öğretmenler adına olumlu bir durum olarak değerlendirmek gerekir. Öğretmenler sınıf içi demokratik davranışların uygulanma sıklığının sorulduğu ölçekte; ?derslerde öğrencilerime söz hakkı veririm? (X =4.73); ?öğrencilerime birey olarak değer veririm? (X = 4.70), ?gerektiğinde öğrencilerimi dinlerim? (X =4.70), ?öğrencilerim sınıf ortamında konularla ilgili kişisel düşüncelerini özgürce ifade edebilirler? (X =4.53 ), ?öğrencilerimi derslere katmak için çaba sarf ederim? (X =4.65 ), ?öğrencilerimi anlamaya çalışırım? (X =4.60 ) davranışlarını ?her zaman? sergilediklerini ifade etmişlerdir. Diğer yandan öğretmenler; ?öğrencilerime karşı önyargılıyımdır? (X =1.21 ), ? sınıfta öğrencilerimi küçük düşürücü davranışlar sergilerim? (X =1.27 ), ?sınıfta öğrenciler arasında ayrım yaparım? (X =1.36 ), ? derste bir diktatör gibi davranırım? (X =1.36 ) davranışlarını ise sınıfta ?nadiren? sergilediklerini ifade etmişlerdir. 2. Genel liselerde görev yapan öğretmenlerin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışlarının demokratikliğine ilişkin görüşlerinin ?cinsiyet? değişkenine göre farklılaşıp farklılaşmadığına ilişkin yapılan ?t testi? sonucunda öğretmen görüşleri arasında anlamlı bir farklılık olmadığı ortaya çıkmıştır. Hem erkek hem de bayan öğretmenler sınıf içi demokratik davranışlara ilişkin benzer görüşlere sahiptir. Her iki öğretmen grubu da sınıfta demokratik davrandıklarını ifade etmektedir. 3. Genel liselerde görev yapan öğretmenlerin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışların demokratikliğine ilişkin görüşlerinin ?kıdem? değişkenine göre farklılaşıp farklılaşmadığına ilişkin yapılan ?F testi? (Anova) sonucunda öğretmen görüşlerinin mesleki kıdemlerine göre anlamlı bir farklılık göstermediği bulunmuştur. VII 4. Genel liselerde görev yapan öğretmenlerin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışların demokratikliğine ilişkin görüşlerinin ?branş? değişkenine göre farklılık gösterip göstermediğini belirlemek için yapılan ?F testi? (Anova) sonucunda öğretmen görüşlerinin branş değişkenine göre de anlamlı bir farklılık göstermediği bulunmuştur. Öğretmenler ?cinsiyet? ve ?mesleki kıdem? değişkeninde olduğu gibi sınıfta demokratik davrandıklarını ifade etmektedir. 5. Genel liselerde öğrenim gören öğrenciler, öğretmenlerinin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışları demokratik bulmamaktadırlar. Öğrenciler sınıf içi demokratik davranışların uygulanma sıklığının sorulduğu ölçekte; ?Öğretmenlerinizi gerektiğinde eleştirebiliyor musunuz?? (X = 2.38) , ?Öğretmenleriniz gerektiğinde sizi dinliyor mu?? (X = 2.40) ?Öğretmenleriniz sizi derslere katmak için çaba gösteriyor mu?? (X = 2.43) davranışlarını ?nadiren? sergilediklerini ifade etmişlerdir. Diğer yandan, ?Öğretmenleriniz derslerde size söz hakkı veriyor mu?? (X = 4.04), ?Öğretmenleriniz derste bir diktatör gibi mi davranmaktadır?? (X = 3.73), ?Öğretmenleriniz sınıfta sizi küçük düşürücü davranışlar sergilemekte midir?? (X = 3.68) davranışlarını , ?çoğu zaman? sergilediklerini ifade etmişlerdir. 6. Ortaöğretim okullarında öğrenim gören öğrencilerin, öğretmenlerinin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışların demokratikliğine ilişkin görüşleri ?cinsiyet? değişkenine göre anlamlı biçimde farklılaşmaktadır. Kız öğrenciler erkek öğrencilere göre öğretmenlerini biraz daha demokratik bulmaktadırlar. Bu durum öğretmenlerin kız ve erkek öğrencilere yaklaşımlarının farklılığı ile açıklanabilir. 7. Genel liselerde öğrenim gören öğrencilerin, öğretmenlerinin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışların demokratikliğine ilişkin görüşleri ?öğrenim gördükleri sınıf? değişkenine göre anlamlı biçimde farklılaşmaktadır. Farklılığın hangi sınıflar arasında olduğunu belirlemek için LSD Testi yapılmış ve bunun sonucunda 1. 2. ve 3. sınıfta okuyan öğrencilerin görüşlerinin farklılaştığı belirlenmiştir. VIII Birinci sınıfta okuyan öğrencilerin görüşleri (X = 79.072) ile ikinci sınıfta okuyan öğrencilerin (X = 76.523) görüşleri arasında birinci sınıf öğrencilerinin lehine, birinci sınıfta okuyan öğrencilerin görüşleri ile üçüncü sınıfta okuyan öğrencilerin görüşleri arasında (X = 74.094) birinci sınıf öğrencilerinin lehine, ikinci sınıfta okuyan öğrencilerin görüşleri ile (X = 76.523) üçüncü sınıfta okuyan öğrencilerin görüşleri arasında ikinci sınıfların lehine anlamlı bir farklılık vardır. 8. Genel liselerde görev yapan öğretmenlerin sınıf yönetiminde gösterdikleri davranışların demokratikliğine yönelik öğretmen ve öğrenci görüşleri anlamlı biçimde farklılaşmaktadır. Öğretmenler sınıf içindeki tutum ve davranışlarının demokratik olduğunu düşünürken, öğrenciler öğretmenlerinin sınıf içi davranışlarının demokratik olmadığını düşünmektedirler.