Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında bilim ve mühendislik uygulamalarının temsil edilmesinin incelenmesi

Yapılan fen öğretim programları reformlarıyla birlikte, pek çok ülkede olduğu gibi ülkemizde de fen eğitiminin temel amacı öğrencileri bilim okuryazarı bireyler olarak yetiştirmek olarak belirlenmiştir (Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), 2018). Bilim okuryazarlığı günümüzde 21. yüzyıl becerileri olarak da adlandırılan sorgulama, problem çözme, eleştirel düşünme, yaratıcı düşünme gibi becerilere sahip olma ve bunları gündelik hayatta karşılaşılan problemlerin üstesinden gelmede kullanabilme becerisi olarak tanımlanmaktadır. Bu becerilerle donatılmış bireyler yetiştirebilmek kaliteli bir öğretim programı ve beraberinde yürütülen eğitim öğretim süreci ile olasıdır (Küçükahmet, 1995; Varış, 1996). Bu doğrultudaki girişimlerin bir sonucu olarak 2017 fen öğretim programında beceri alanları üç ana başlık altında toplanmıştır. Bunlar bilimsel süreç becerileri, yaşam becerileri ve mühendislik tasarım becerileridir. Bu beceriler 2018 yılındaki program revizyonuyla birlikte 'fen bilimleri öğretim programında alana özgü beceriler' olarak isimlendirilmiştir. Mühendislik ve tasarım becerisine olan ilgi, aynı zamanda ABD'de mühendislik eğitiminin fen öğretim programına dahil edilmesinin bir yansıması olarak kabul edilmektedir (Sungur Gül ve Marulcu, 2014). Bilim ve mühendislik uygulamaları ile ilgili kazanımlara öğretim programında yer verilmesi önemli bir adımdır; ancak tek başına yeterli değildir. Öğretmenler sınıf içi uygulamalarında çoğunlukla ders kitaplarındaki içeriği takip etmekte ve derslerinde ders kitaplarında yer alan uygulamalara yer vermektedirler. Bir başka ifadeyle, öğretim programındaki kazanımların içeriği ders kitapları aracılığı ile somutlaştırılmaktadır. Bu doğrultuda bilim ve mühendislik uygulamalarına fen dersi kitaplarında yeterli düzeyde yer verilmesi, bu uygulamaların sınıfiçi uygulamalara transferi açısından önemlidir. Fen ders kitaplarının bilim ve mühendislik uygulamaları açısından incelendiği çalışmalar oldukça sınırlıdır. Alanyazındaki bu boşluğa katkı sağlamak açısından bu çalışmada ortaokul fen bilimleri ders kitaplarının bilim ve mühendislik uygulamalarının temsili açısından incelenmesi amaçlanmaktadır. Bu amaçla bu çalışmada, Türkiye'de kullanılan ortaokul fen bilimleri ders kitapları (5-8.sınıf) incelenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılmıştır. Veriler içerik analizi ile analiz edilmiştir. Bu çalışmada veri analizinde kullanılan araç, öğrencilerin okul ders kitaplarındaki etkinliklerin bilim ve mühendislik uygulamaları kapsamında değerlendirilmesi amacıyla kullanılan Bilim ve Mühendislik Uygulamaları Analiz Değerlendirme Tablosu'dur (SEPAR). Bu tablo sekiz boyutu ve dört seviyeyi kapsayan bir puanlama anahtarıdır. Ders kitaplarından seçilen analiz birimleri SEPAR'da yer alan bilim ve mühendislik uygulamalarının boyutları ve seviyelerine göre puanlanmıştır. Araştırmanın sonucunda fen bilimleri ders kitaplarında bilim ve mühendislik uygulamalarının yeterli düzeyde temsil edilmediği; bilim ve mühendislik uygulamalarının boyutlarına yer veren etkinliklerin ise bu boyutlarda çoğunlukla 1. seviyede kaldıkları ortaya koyulmuştur. Sonuç olarak 5. ve 6. sınıf düzeylerinde MEB yayınlarına ait kitaplarının özel yayınevlerinin kitaplarına göre daha iyi durumda olduğu; 7. sınıf düzeyinde özel yayınevine ait kitap ile MEB yayınına ait kitabının bilim ve mühendislik uygulamalarını temsil düzeyleri açısından benzer durumda oldukları tespit edilmiştir. Araştırma bulgularından yola çıkılarak, kitaplarda yer alan etkinliklerin bilim ve mühendislik uygulamalarının boyutlarını temsil etme düzeyleri açısından iyileştirilmeleri önerilmiştir.