Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye Milli Bankası: Bir toplum dönüştürme aygıtı

Osmanlı Anonim Şirketi yapılanmasındaki Türkiye Milli Bankası, İngiltere'nin önde gelen sermayedarları tarafından İstanbul merkezli olarak 1909 yılında kurulmuş ve 1931 yılına kadar çalışmalarını sürdürmüştür. İngiliz sermayedarlarının ilgisi, Türk Hükûmetinin isteği ve İngiliz Hükûmetinin desteği ile kurulan Banka çalışmalarına kamuoyunun yüksek alakası ve beklentisi ile başlamıştır. Bu girişim İngiliz sermayesinin Osmanlı'daki temsilcisi olma amacı taşımıştır. Bununla birlikte Banka, faaliyet yılları boyunca kendisine duyulan beklentiyi karşılayamamıştır. Bankanın faaliyetleri her dönemde Türk-İngiliz ilişkilerinin seyri ile yakından ilgili olmuştur. Özellikle II. Meşrutiyet döneminde Türkiye Milli Bankası, devlet kredileri ve belediye kredilerine katılmak, ülkenin alt yapı yatırımlarını desteklemek, ülkedeki İngiliz uyruklu girişimcilerin yatırımlarını finanse etmelerinde aracılık yapmak gibi diğer yabancı bankaların çalışmalarına benzer faaliyetlerde bulunmuştur. Birinci Dünya Savaşı döneminde ise faaliyetlerini büyük ölçüde durdurmuştur. Mütareke döneminde sermaye değişikliğine giden ve İngiltere'nin Yakındoğu'ya ilgisinin artmasını takiben kısa süreli bir canlanma yaşayan Türkiye Milli Bankası, Cumhuriyet sürecindeki gelişmeler, değişen ekonomi politikaları, Türk-İngiliz siyasi ilişkilerindeki bozulmanın ekonomik ilişkilere yansıması sonucu 1920'lerin sonunda neredeyse çalışmaz duruma gelmiştir. Bankanın ismi Cumhuriyet döneminde daha çok Türk Hükûmeti ile girdiği davalarla birlikte anılmıştır. Türkiye Milli Bankası, dünya ekonomik buhranının patlak vermesi ve Merkez Bankasının kurulması sürecinde 1931 yılında tamamen tasfiye edilmiştir. Bu çalışmada Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Türkiye Milli Bankasının faaliyetlerinin tespit edilmesinin yanı sıra Bankanın Türk İngiliz ilişkilerindeki rolü saptanacak, iki ülke arasındaki ilişkilerden ve Türkiye'deki siyasi dönüşümden ne derece etkilendiği ortaya konulacaktır. Konuya ilişkin Türk ve İngiliz arşiv kaynaklarından, süreli yayınlardan ve resmi yayınlardan yararlanmanın yanı sıra kapsamlı bir kaynak taraması ve analizi gerçekleştirilmiştir.