Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Valilik müessesesi ve Mehmet Reşit Paşa (1868-1924)

Valilik mesleği kadim bir gelenekten gelmektedir. Tarihte görülen ilk Türk topluluk ve devletlerinden itibaren farklı unvan, yetki ve görevlerle günümüze değin konumu gözlemlenmekle beraber genel anlamda taşra idaresinin en büyük mülki amiri olarak karşımıza çıkmaktadır. İslamiyet'ten önce tudun, İslamiyet'in kabulüyle reis, amid, amil, Osmanlı klasik çağında sancak beyi, beylerbeyi tanzimat ve dağılma sürecinde daha çok mutasarrıf ve vali, Türkiye Cumhuriyeti devletinde ise vali unvanlarının kullanıldığı kaynaklara yansımaktadır. Hanedan üyelerinin devlet tecrübesi kazanması için taşraya vali olarak atandığı da bilinmektedir. Çalışmada bu kurumun tarihi süreç içerisinde geçirdiği gelişim ve değişim izah edilmeye çalışılmaktadır. Dört bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümü ilk Türk-İslam devletlerinde taşra yapılanması, ikinci bölüm Osmanlı devleti taşra idaresi ve içerisinde valilik mesleği, üçüncü bölüm cumhuriyet döneminde il idaresi ve valilik mesleği, dördüncü bölüm ise konuya örnek teşkil etmesi açısından valilik görevinde önemli bir karakter olan Mektubizade Mehmet Reşit Paşa'nın hayatını izah etmektedir. Osmanlı Devleti'nin yıkılış sürecinde ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş aşamasında yaşayıp özellikle eğitimci ve idareci kimliği ile tanınıp önemli görevlerde bulunan Mektubîzade Mehmet Reşit Paşa'nın (1868-1924) yaşamı tarihteki önemine de binaen tezin ana konularından birisi olmuştur. 56 yıllık hayatının yaklaşık 32 yılı devlet hizmetinde geçmiştir. Mehmet Reşit Paşa'nın memuriyet hayatı çok önemli tarihi olayların yaşandığı dönüm noktası arz eden zamanlara rastlamaktadır. Osmanlı Devleti'nin çok sayıdaki farklı coğrafyalarında görev yapmıştır. Sırasıyla; Siroz Sancağı mutasarrıflığı, Edirne, Akdeniz Adaları, Manastır, Ankara, Kastamonu ve Sivas vali vasfıyla görev yaptığı önemli yerlerdir. Bu yerler arasında özellikle Sivas Valiliği görevi son derece mühimdir. Yeni devletin temellerinin atıldığı Sivas'ta ileri görüşlülüğü ve temiz fıtratı ile Milli Mücadelenin lideri Mustafa Kemal Paşa'ya tam desteği önem arz etmekle birlikte, Sivas Kongresinin toplanması gibi önemli olaylara da katkı sağlamıştır. Mülki idaredeki vazifeleri yanında Osmanlı Meclis-i Mebusanı Ergani Mebusu ve İstanbul'un işgali sonrasında açılan Büyük Millet Meclisinde Kozan Mebusu olarak yer almıştır. Anahtar Kelimeler: Taşra, İl Yönetimi, Mülki İdare, Vali, Sivas, Sivas Kongresi, Vali Mehmed Reşit Paşa