Osmanlı Devleti'nde Amerikan misyoner faaliyetleri ve Harput Amerikan Koleji

Çalışmada; 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda, Amerikan misyoner faaliyetleri ve bu faaliyetler özelinde Harput Amerikan Koleji'nin incelenmesi amaçlanmıştır. Misyonerlik faaliyetleri ve Harput Amerikan Koleji çalışmasının oluşturulmasında; misyonerlerin yazmış oldukları seyahatname ve hatıratlarından, arşiv kaynaklarından ve birçok telif eserlerden elde edilen bilgilerden yararlanılarak bu çalışma meydana getirilmiştir. Bu çalışmanın meydana getirilmesinde araştırma metotlarından tarama / derleme yöntemi kullanılmıştır. Osmanlı toprakları içerisinde ilk misyonerlik faaliyetlerinin başlamış olduğu 16. yüzyıldan itibaren 19. yüzyıla kadar misyonerlik faaliyetleri kesintisiz olarak devam etmiştir. Bu süreç içerisinde, misyonerler başta eğitim olmak üzere birçok kurum vasıtasıyla Osmanlı Devleti içerisinde yaşayan azınlıklarla yakından iletişim kurma fırsatı sağlamışlardır. Osmanlı Devleti'nde misyonerlik faaliyetlerine başlayan ilk Hıristiyan mezhep Katolikler olmuşlardır. Katoliklerin ardından Ortodoks ve Protestan mezheplerine mensup misyonerler faaliyetlerine başlamışlardır. Misyoner grupları arasında Protestan misyonerler, Osmanlı Devleti'nde en geç faaliyetlerine başlayan grup olmuştur. Ancak Amerikalı Protestan misyonerleri, özellikle Amerikan Board'un etkisi sayesinde faaliyetlerine geç başlamış olmalarına rağmen en etkili misyoner grubu olmuşlardır. Osmanlı coğrafyasında misyonerlik faaliyetlerinde bulunan Amerikan Board misyonerleri, Katolik ve Ortodoks misyonerleri gibi başlangıçta bireysel ve dini amaçların daha çok ön planda olduğu şekilde faaliyetlerini yürütmüşlerdir. Amerikan Board'un gelişimine paralel olarak imparatorluk içerisinde bulunan misyonerlerin etkisi artmıştır. Dünya siyasetinde yer edinmek isteyen Amerika, misyonerleri kendi çıkarları için kullanmak istemişlerdir. Bu sebeple Amerikan Board misyonerleri doğrudan veya dolaylı olarak desteklemişlerdir. Osmanlı Devleti'nin çok uluslu ve dilli yapısını iyi değerlendiren Amerikalı misyonerler, dağılmış ve Hıristiyanlığın Apostolik Kilisesine bağlı Ermenileri hedef olarak seçmişlerdir. Amerikalı misyonerler, Ermenilerin daha çok nüfusa sahip olduğu Doğu Anadolu'da daha fazla faaliyet göstermişlerdir. Doğu Anadolu'da, eğitim, sağlık ve diğer hizmetler olmak üzere birçok alanda Ermenilerin arasına karışan misyonerler, Protestanlık mezhebini yaymanın yanı sıra Amerika'nın çıkarlarına çalışabilecek insan topluluğunu oluşturma fırsatı yakalamıştır. Ermenilerin, imparatorluğun her tarafında nüfusa sahip olmalarından faydalanan Amerikalı misyonerler eğitim politikaları sayesinde Osmanlı Devleti üzerindeki amaçlarına hizmet edebilecek topluluk oluşturmayı başarmışlardır. Harput Amerikan Koleji veya diğer adıyla Fırat Koleji'nde misyonerler tarafından eğitilmiş öğrenciler Amerika'ya göç etmişler veya misyonerlik faaliyetlerine katılmışlardır. Eğitim faaliyetleri esnasında aydınlanmış bir Ermeni sınıfının ortaya çıkması da sağlanmıştır. Fransız İhtilali'nin getirmiş olduğu Milliyetçilik akımından etkilenen Ermeniler, Osmanlı Devleti'nden ayrılma faaliyetlerine girişmişlerdir. Ermeni halkının, ayrı bir devlet olarak bağımsız olma isteklerinde bulunmalarında Amerikalı misyonerlerin eğitim faaliyetleri etkili olmuştur. Anahtar Kelimeler: 19. yüzyıl, Misyonerlik, Amerikan Board, 19. yüzyıl, Fırat Koleji, Eğitim, ABD.