Osmanlı Devleti'nde hekimbaşılık müessesesi

Tarihin her döneminde bütün devletlerde hükümdarın sağlık işleriyle ilgilenen ve devletin sağlık teşkilatını idare eden bir hekimbaşının olduğunu söylemek mümkündür. Osmanlı Devleti'nde de daha önceki devletlerde görüldüğü üzere kuruluştan itibaren padişahın sağlığı ile alakadar bir hekimbaşının olduğunu ifade etmek yerinde olur. Sarayın ilmiye sınıfı mensubu görevlileri arasında en üst makam olan hekimbaşılık unvanına sahip olabilmek için Müslüman olunması istisnasız uygulanan ilk şarttır. Hekimbaşıların Süleymaniye Tıp Medresesi müderrislerinden seçilmesi esas kural iken, kimi zaman kuraldışı atamalar da olabilmektedir. Hekimbaşıların en temel görevi, padişahın sağlığının korunması ve hastalık halinde tedavisinin yapılmasıdır. Hekimbaşıların bunun dışında idari görevleri de vardı. Bu görevlerden en önemlisi sarayda kendine bağlı çalışan görevlilerin atama-azil işlemleriyle ilgilenmek ve onları denetlemekti. Hekimbaşıların bir başka görevi, darüşşifaların sağlık çalışanlarının tayin ve kontrolüdür. İstanbul'daki serbest sağlıkçıların imtihan edilip çalışma ruhsatını alabilmeleri de hekimbaşının uhdesindedir. Ordunun ihtiyacı olan tıbbi görevli kadrolarının oluşturulması, devletin bel kemiği olan askeri kuvvetlerin sağlığının temini için son derece ehemmiyetli bir husus olduğundan hekimbaşı bu alanda da ihtimamlı bir çalışma yürütmekteydi. Devlet çalışanlarının emeklilik ya da muafiyet başvurularını değerlendirip muayenelerini yaparak gerekli sağlık raporunu vermek de hekimbaşını meşgul eden konulardandı. XIX. yüzyıla kadar bu doğrultuda görev yapan hekimbaşılar için bundan sonraki süreç 17 Nisan 1850 tarihinde Sultan Abdülmecid'in lağvı emreden iradesiyle sona ermiştir. Bu tarihten itibaren o güne kadar hekimbaşının tek başına üstlendiği bütün görevler, Mekteb-i Tıbbiye Nazırı ve Ser-etıbba-i Şehriyârî adlarında iki ayrı görevli tarafından yürütülmeye başlanmıştır.