Osmanlı Devleti'nde modern nüfus teşkilatının kuruluşu (1830-1914)

Osmanlı modernleşmesinin temel unsurlarından birisi Nüfus Sisteminin yeniden ve Batı normlarında tesis edilmesidir. Tanzimat ile başlayan bu çalışmalar müesseselerin teşkil edilmesi ile sağlıklı ve düzenli bir şekilde ifa edilmeye başlamıştır. Bilindiği üzere Osmanlı Devleti (Devlet-i Aliyye-i Osmani)'nin toprak, vergi, askerlik ve nüfus yönetimi kurulduğundan itibaren Tımar Sistemi diye bilinen kayıt sistemi ile gerçekleştirilmekte idi. Devletin askeri, ekonomik ve gelecek projeksiyonları fetihler neticesinde tutulan tahrir defterlerinden elde edilen bilgiler ile yapılmakta idi. Bu kayıtlar içerisinde devletin toprak bilgisi, nüfus bilgisi ve vergi bilgisi kayıt altına alınmıştı. Her zaman hassasiyet ve önemine binaen ihtimam ile korunmakta idi. Bu defterlerin barındırdığı bilginin hassasiyetinden dolayı önce divan-ı hümayunun yan odasında daha sonralarda ise fetihler neticesinde sayıca fazlalaşması nedeniyle Topkapı Sarayının çok yakınında bulunan İbrahim Paşa Sarayının bir bölümüne taşınıp 19. yüzyıla hatta 20. yüzyılın sonlarına kadar muhafaza edilmiştir. Zaman içerisinde sistemdeki değişik sebepler ve meydana gelen aksaklıklar nedeniyle farklı modeller denenmiş ancak muvaffak olunamamıştır. Devletin ileri gelenleri nihai bir çözüm olarak Batı'da uygulanan sistemleri örnek alarak yeni bir toprak ve nüfus yönetim sistemine geçmek üzere TANZİMAT dediğimiz düzenlemeleri yapmak durumunda kalmıştır. Yeni nizamnameler ve teşkilatlar kurularak halen günümüzde de varlığını sürdüren müesseselerin temeli atılmıştır. Bunların en mühimlerinden birisi de Nüfus Teşkilatıdır. Ceride Nezareti olarak kurulan daha sonra değişik isimler adı altında hizmet veren bu kurum günümüzde Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü çatısı altında ülkemizde insan varlığını yönetmekte ve kayıt altında tutmaktadır. ANAHTAR KELİMELER: Nüfus, Osmanlı Devleti, Teşkilat, Ceride Nezareti, Defter, Tahrir