Osmanlı Dönemi'nde Kudüs'te kazılar (1860-1918)

Bu araştırma, 1860-1917 yılları arasında Osmanlı döneminin sonlarında Kudüs Mutasarrıflığında gerçekleştirilen arkeolojik kazıları, bu kazıların sebeplerini, hedeflerini, Osmanlı yetkililerinin ve Filistin halkının bu kazılara karşı tutumunu ele almaktadır. Kudüs Mutasarrıflığı, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren, sömürgecilik faaliyetlerine zemin hazırlamak üzere Avrupalıların gerçekleştirdiği keşif hamlelerinin artışına tanıklık etmiştir. Fakat bu dönemi önceki yüzyıllardan farklı kılan şey, bu dönemde Kudüs Mutasarrıflığının büyük bölümünü kapsayacak şekilde yoğun kazı faaliyetlerinin gerçekleştirilmiş olmasıdır. Bu kazıların bir kısmı, Kudüs şehrinin tarihi surlarının çevresinde yoğunlaşmış ve farklı zamanlarda bizzat şehrin içinde de kazı yapma imkânı bulunmuştur. Bunun yanında Kutsal Harem-i Şerif'in (Mübarek Mescid-i Aksa'nın) iç kısmında hızlı ve de gizli bir takım kazılar da gerçekleştirilmiştir. Bu arkeolojik kazılar, 1869'da Süveyş Kanalı'nın kazım işi bittikten sonra önemi daha da artan Filistin bölgesinde Avrupalılar arasındaki rekabetin artmasına öncülük etmiştir. Bu kazıların görünürdeki hedefi; Mesih (a.s.) dönemindeki mukaddes toprakların tabiatına ait net bir görüntü ortaya koymak ve Kitab-ı Mukaddes'te (Tevrat ve İncil'de) yer alan olay ve rivayetlerin doğruluğunu ispat etmekti. Fakat bu kazılar bir takım askeri hedeflerden de uzak değildi. Öyle ki bu kazılar bahanesiyle, İngiliz ordusundaki Kraliyet Askeri Mühendisliği adına Filistin'in kadastrosu çıkarılmış ve ayrıntılı haritaları hazırlanmıştır. Bu kazıların büyük çoğunluğu, 1865 yılında Londra'da kurulan Filistin Keşif Fonu'nun idaresinde gerçekleşmekteydi. Bu kazılara birçok Avrupalı bilim adamı ve İngiliz ordusundan subay iştirak etmiş; Kitchener ve Arab Lawrence gibi kimseler sonraki dönemlerde bölgede yaşanacak olaylarda önemli rol oynamışlardır.