Osmanlı düzeninde reform arayışları ve Katip Çelebi

Osmanlı Devleti'nin bozulma emareleri göstermeye başladığı 16.yy'dan itibaren, dönemin önde gelen aydınları bu bozulmaya yönelik çeşitli önerilerini sistemli bir halde padişaha sunmuşlardır. Bunların önde gelenlerinden birisi de Katip Çelebi'nin 17.yy'da hazırladığı Düstürü'l-amel li-ıslahi'l halel adlı eserdir. Katip Çelebi bu eserinde mevcut sıkıntılara çare olabilecek bir dizi tedbir sıralamıştır. Bunlar sırasıyla reaya, asker ve hazine şeklinde üç toplumsal grup üstünden yapılmış ve her birinin durumu ayrı ayrı incelenmiş ve tartışılmıştır. Katip Çelebi analizlerini İbn Haldun'un "üç hal yasası" yaklaşımının derin etkisi altında kaleme almış ve önerilerinde analoji metodunu tercih etmiştir. İnsan bedeniyle bir beden olarak tasarladığı devlet arasında doğrudan benzerlikler kurarak, eleştirilerini alabildiğine etkili kılmaya çabalamıştır. Ona göre bozulmanın altında yatan ana unsur, eski gelenek ve idare tarzının idareciler nezdinde zamanla unutulmuş olmasıdır ve o nedenle yapılacak iş, güçlü bir kişinin yönetiminde yeniden eski zihniyet ve idare tarzına geri dönmektir. Bunun için dürüst ve işbilir yöneticilerin işbaşına getirilmesi gerekir. Reayanın ağır vergilerle ezilmemesi ve adalet ilkesinin daima ön planda tutulmasıyla devletin sağlıklı bir ömür sürmesi sağlanılabilecektir.