Osmanlı edebiyatında Mem û Zîn mesnevisi ve yayılımı

Bu tezin ana eksenini Mem û Zîn'in klasik edebiyat içinde estetik bir metin olarak incelenmesi oluşturmaktadır. Eserin hangi motivasyonlarla yazıldığı, aynı yüzyıllarda yazılan mesnevilerle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Çünkü Kürtçenin en önemli metinlerinden ve Klasik Kürt edebiyatının bilinen ilk aşk mesnevisi olan Mem û Zîn'in klasik edebiyat geleneğindeki yeri ve önemi kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde incelenmeye değerdir. Doğu edebiyatının bir mesnevisi olan Mem û Zîn aynı zamanda çok katmanlı bir eser olduğu ve birçok dile tercüme edildiği için, geniş bir yayılım alanı da oluşturmuştur. Mem û Zîn'in bir mesnevi olarak gelenek çerçevesinde ayırt edici özelliklerinin de açıklandığı ve Ehmedê Xanî'nin bir şâir olarak gelenek içinde kendini ve eserini nasıl konumlandırdığının tartışıldığı tezde, şâirin geçmiş şâirlerle eklemlenme biçimine dair yaklaşımları da tartışılmıştır. Tezde ayrıca bir kanon içinde üretilen eserin, kendinden sonraki Kürtçe mesnevilerin yazılma sürecindeki etkisi ve öncülüğü ile ilgili tespitlerde bulunulmuştur. Bu bağlamda Kürt edebiyatının da gelenek içinde konumlanışı gösterilmeye çalışılmıştır. Tezin son bölümünde ise Mem û Zîn'in ilk çevirilerinin görüldüğü Osmanlı Türkçesindeki örnekleri, klasik edebiyatın telif-tercüme meseleleri çerçevesinde ele alınmıştır. Bu yönüyle eserin tercüme ve nazire nüshalarının incelenmiş olmasıyla birlikte, eserin bu tercüme metinlerinin telif-tercüme tartışmalarına da katkı sağlayacağı görülmektedir. Bu çerçevede tezin bağlamını, Ehmedê Xanî'nin Kürtçe Mem û Zîn mesnevisi ile beraber Ahmed Fâik ve Abdülazîz Halis'in Mem û Zîn'in Türkçe tercümeleri oluşturmaktadır. Mem û Zîn'in bu tercüme metinleri elyazma nüshalar üzerinden incelenmiş olup, tezde ayrıca tercümelerin şekli ve metne yapılan sansürler ve müdahaleler üzerinde de durulmuştur. Tezin sonunda bulunan Ek'te verilen Ahmed Fâik'e ait Mem û Zîn çeviri metni, Kürtçe bir mesnevinin Osmanlı'daki yansımasını göstermesi bir yana, aynı gelenek içerisindeki diller ile oluşturulmuş edebiyatların birbiriyle ilişkisini de açıklayan bir metindir. Bu bağlamda metnin dönemin çeviri anlayışı ve dil özelliklerini de göstermesi bakımından tezdeki tercüme tartışmalarına da katkı sunmuş olacaktır. Anahtar Kelimeler: Mem û Zîn, Ehmedê Xanî, Ahmed Fâik, Kürt Edebiyatı, Osmanlı Edebiyatı, Çeviri Geleneği, Mesnevi Edebiyatı