Osmanlı'da huzur dersleri içeriği: Gümülcineli Ahmed Asım efendi örneği

Tezde, Osmanlı Devleti'nin yaklaşık son iki asrında resmî olarak icra edilen Huzur Dersleri tefsir ilminin bilgisi olabilirliği cihetiyle incelenmiştir. Konuyla ilgili tarih ve edebiyat alanında bazı çalışmaların varlığı bilinmektedir. Son yıllarda bu dersleri İslami ilimler alanında inceleyen makale düzeyinde araştırmalar da yapılmaya başlanmıştır. Bu çalışmada Huzur Dersleri tarih ilminin perspektifiyle belge merkezli incelemekten öte muhtevasından hareketle ve tümevarım yöntemiyle tefsir ilminin konusu olabilirlik kıstasıyla araştırıldı. Bu bağlamda Huzur Dersleri'nde otuz üç yıl "mukarrir" olarak toplamda kırk bir yıl görev almış Gümülcineli Ahmed Âsım Efendi'nin belgeleri araştırma konusu olarak belirlendi. Müellife ait olduğunu tespit ettiğimiz ve Ramazan Dersleri olarak tasnif edilen yazma eserden hareketle onun Huzur Dersi envanteri araştırıldı. Bu kayıtlar mahiyetinden hareketle bir tefsir ürünü olabilirliği hipoteziyle tetkik edildi. Ortaya çıkan verilerden hareketle bu derslerin tefsir ilmi için kaynak olabilirliği sorgulandı. Tez üç bölümden oluşmaktadır. Girişte tezin konusu, önemi, amacı, yöntem ve kaynakları üzerinde durulmuştur. Birinci bölümde Huzur Dersleri geleneği ve icra unsurları incelenmiştir. Tarihsel seyri bağlamında literatüre önemli katkı sunacağını düşündüğümüz bir "Huzur Dersleri Kronolojisi" oluşturulmuştur. Âsım Efendi'nin hayatı, ilmi kişiliği ve eserlerinden bahsedilmiştir. Âsım Efendi'nin Huzur Dersleri teknik bakımdan tahlil edilmiştir. İkinci bölümde Âsım Efendi'nin Huzur Dersleri'ndeki tefsir metodu; dil ve üslubu, kaynakları, yöntemi ve diğer ilim gelenekleriyle ilişkisi tetkik edilmiştir. Dil ve üslubu bağlamında müellifin takrir yöntemi tetkik edilerek kaynaklarına işaret edilmiştir. Âsım Efendi'nin Huzur Dersleri'ndeki tefsir yöntemi; rivayet ve dirayet yönü, lügavî tahliller, belâği ve edebi açıklamalar alt başlıklarında incelenmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise Âsım Efendi'nin Huzur Dersleri'nin muhtevası incelenmiştir. Böylece Huzur Dersleri ve sonucunda ortaya çıkan metinlerin tefsir literatüründe kaynak olma durumu tahlil edilmiştir. Anahtar kelimeler: Kur'an, Tefsir, Osmanlı, Huzur Dersleri, Gümülcineli Ahmed Âsım Efendi