Osmanlı'da siyasi muhalefetin kurumsallaşma süreci (1902-1909)

Osmanlı Devleti'nde modern anlamda siyaset ve muhalefet, batılılaşma ya da çağdaşlaşma adı verilen süreçlerle eş zamanlı olarak gelişti. Askeri ve siyasi üstünlüğünü yitiren Osmanlı İmparatorluğu, devletin yeniden dinamizm kazanması için XIX. yüzyıl boyunca ıslahatlar yapmaya yöneldi. Reform ya da yenileşme olarak da adlandırabileceğimiz bu süreçte, gerisinde kalındığı düşünülen batı medeniyetinin bilim, sanat, eğitim ve felsefesi bu değişim sürecinin temel referansı haline gelmişti. Başta eksiklikler görülen ordu ve eğitim, bu yöntemle yeniden şekillendirilmeye çalışıldı ise de batıyı tanıyan Osmanlı entelektüelleri farklı talepler edindiler. Bunların başında anayasa, meşrutiyet, fikir özgürlüğü gibi kavramları sayabiliriz.Tanzimat ve Islahat Fermanları ya da diğer bir tabirle Tanzimat dönemi (1839-1876) yenileşmenin kamusal zeminini hazırlamıştı. Anayasa tartışmaları da bu dönemde başlayarak rejim muhalefetinin giderek daha fazla örgütlendiği yıllara ilham kaynağı oldu. Ortaya çıkan Anayasa ve Meşrutiyet talebi bu yıllarda (1865-1876) Namık Kemal, Ali Suavi ve Mithat Paşa gibi isimleri, Yeni Osmanlılar ve Jön Türkler gibi siyasi kurum ve grupları Türk siyasal yaşamına kazandırdı. Yaklaşık iki yıl süren I. Meşrutiyet tecrübesinin ardından anayasa mücadelesi, tüm siyasi ya da muhalif faaliyetleri baskı altında tutan II. Abdülhamit karşıtlığı ile genişledi. Bu muhalif tutum kısmen İstanbul'da gelişti ise de yurt içinde merkeze uzak (Balkanlar, Trablusgarp, Mısır daha sonra kısmen Doğu Anadolu gibi) bölgelerde hız kazandı. Ancak Jön Türkler olarak adlandırdığımız bu dönemin muhaliflerinin asıl hareket üssü Paris, Londra, Cenevre ve Kahire gibi şehirlerdi. Muhalifler, bu şehirlerde yaptıkları yayınlar ve oluşturdukları siyasi örgütlerle meşrutiyetin ikinci kez ilan edilmesi için padişah üzerinde siyasi baskı oluşturmaya çalıştılar. Ülkenin içinde bulunduğu yoksulluk, halk ve orduda genel bir memnuniyetsizlik havası yaratmıştı. Bu hoşnutsuzluk imparatorluk içerisinde siyasal muhalefetin büyümesini sağlarken Avrupa'daki yayınlar da bu muhalefetin fikirsel kaynağını teşkil etti. Avrupa'daki Jön Türklerle benzer taleplerle Balkanlarda ortaya çıkan ve bilhassa III. Ordu mensubu subaylar arasındaki İttihat Terakki Cemiyeti mensupları, giriştikleri eylemlerle rafa kaldırılan Kanun-ı Esasiyi yeniden uygulamaya Padişahı mecbur ettiler. II. Meşrutiyet'in ilanından 31 Mart Ayaklanmasına kadar kurulan parti, cemiyet ve yayın kuruluşları çerçevesinde gelişen muhalefet hareketleri, bu muhalefetin etkinliği ve siyasal yaşama katkısı bu çalışmada incelenmiştir. Bu dönemde ortaya çıkan muhalefet anlayışı, temsilcileri ve düşünceleri ile aydınlatılmaya çalışılmış, İttihat ve Terakki Fırkası, Ahrar Fırkası gibi partiler arasında seyreden iktidar muhalefet ilişkisi irdelenmiştir.