Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri ışığında sadrazamlığın başbakanlığa evrilmesi, değişimi ve kaldırılması

Osmanlıdan bu yana devlet teşkilatı incelendiğinde sadrazamlık kurumunun, özellikle Fatih Sultan Mehmet Kanunnamesi ile birlikte önemli bir noktada yer aldığı görülmektedir. Bu kurum, zaman içerisinde birtakım değişikliklere uğramış, belli dönemlerde muhtevası güçlenirken belli dönemlerde zayıflamıştır. Bu bağlamda sadrazamlık kurumu, Osmanlı-Türk devlet teşkilat yapısını anlayabilmek adına incelenmesi gereken bir kurum olarak karşımıza çıkmaktadır. Klasik dönemde güçlü bir kurum olan sadrazamlık, Osmanlının güç kaybetmesine koşut olarak gücünü ve otoritesini yitirmeye başlamıştır. Sened-i İttifak'la başlayan anayasallaşma sürecine bağlı olarak sadrazamın konumunda da dönem dönem farklı bir çizgi söz konusu olmuştur. Kanun-ı Esasi'nin yürürlüğe giren ilk haline göre padişah otoritesine tamamıyla bağlı sadrazam, 1909 değişiklikleri ile birlikte parlamenter sistemlerdeki başbakana benzer bir konuma doğru ilerlediği görülmektedir. Cumhuriyetin ilanı ile birlikte bu kurum başbakanlığa evirilmiş, cumhuriyet tarihi boyunca yürürlüğe giren anayasalarda ise muhtevasında bazı değişiklikler meydana gelmiştir. Fakat göze çarpan en önemli özelliklerinden biri, bu kurumun süreç içerisinde güçlendiği olmuştur. Özellikle 1982 Anayasası'nın yürürlüğe girmesi, seçim sisteminde %10'luk baraj uygulamasına gidilmesi, rasyonelleştirilmiş parlamentarizm araçlarına yer verilmesi, başbakanın güçlenmesine sebebiyet vermiştir. Elbette başbakanın güçlü olduğu dönemler incelendiğinde koalisyon hükümetlerinin olmadığı, tek parti iktidarlarının hükümeti kurduğu dönemler olduğu görülmüştür. Dolayısıyla Türkiye'de koalisyon hükümetlerine karşı bir refleks oluştuğu söylenebilir. İşte bu refleksin bir sonucu olarak hükümet sistemi tartışmaları başlamış, 2007 yılında gerçekleştirilen, cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini getiren anayasa değişikliğinin kabul edilmesi ile birlikte bu tartışmalar daha da güç kazanmış, sonuç olarak Türkiye'de bir sistem değişikliğine gidilmiştir. Anayasa değişikliği ile getirilen cumhurbaşkanlığı sisteminde başbakanlık kaldırılmış, tek başlı yürütme kabul edilmiştir. Böylelikle Osmanlı klasik döneminden bu yana önce sadrazam ismiyle sonrasında başvekil ve son olarak başbakan ismiyle varlığını koruyan kurumun kaldırılmasına karar verilmiştir. Yeni sistemde anayasal anlamda başbakanlık kurumu kaldırılmıştır fakat fiili olarak başbakanlığın vazifesini görecek bir kurumun ortaya çıkıp çıkmayacağı, sistemin uygulanmasıyla görülecektir. Bu çalışmada sadrazamlıktan başbakanlığa evirilen kurum incelenmiş, ardından sistem değişikliğinin başbakanlık bakımından sonuçları incelenmeye çalışılmıştır.