Palyatif bakım alan kanser hasta yakınlarının bakım yükü ve tükenmişlik düzeyleri ile yaşam kalitesi arasındaki ilişki

PALYATİF BAKIM ALAN KANSER HASTA YAKINLARININ BAKIM YÜKÜ VE TÜKENMİŞLİK DÜZEYLERİ İLE YAŞAM KALİTESİ ARASINDAKİ İLİŞKİ ÇAM, Betül Yüksek Lisans, Palyatif Bakım Anabilim Dalı Tez Danışmanı: Doç. Dr. Rıza ÇITIL Ağustos 2025, xiii+ 88 sayfa Bu çalışmada palyatif bakım alan kanser hastalarına bakım veren hasta yakınlarının bakım yükü ve tükenmişlik düzeyleri ile yaşam kaliteleri arasındaki ilişki araştırıldı. Tanımlayıcı ve kesitsel tipteki çalışmanın evrenini Temmuz-Aralık 2024 tarihleri arasında Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Hastanesi Palyatif Bakım ve Medikal Onkoloji birimlerinde tedavi gören kanser hastalarına bakım veren hasta yakınları oluşturdu. Çalışmanın örneklemi ise bu birimlerde tedavi gören kanserli hastalara birincil bakım veren 18 yaş ve üzerindeki bireylerden oluştu. Minimum örneklem büyüklüğünü belirlemek için G*Power 3.1.9.7 programı kullanılarak yapılan güç analizine göre %95 istatistiksel güç, 0.05 hata payı ve 0.25'lik etki büyüklüğü ile çalışmaya dahil edilmesi gereken örneklem sayısı 164 olarak hesaplandı, çalışmaya 144 kanser hasta yakını katıldı (katılım oranı %87,8). Verilerin toplanması amacıyla katılımcılara Hasta Bilgi Formu, Hastaya Bakım Veren Bilgi Formu, Zarit Bakım Verme Yükü Ölçeği (ZBVYÖ), Maslach Tükenmişlik Ölçeği (MTÖ) ve SF-36 Yaşam Kalitesi Ölçeği (SF-36 YKÖ) yüz yüze görüşme yöntemiyle uygulandı. Verilerin analizinde SPSS Statistics Version 22.0 istatistik paket programı kullanıldı. Tanımlayıcı veriler sayı (n), yüzde (%) ve ortalama±standart sapma ile gösterildi. Gruplar arası karşılaştırmalarda Ki-kare testi, iki ortalama arasındaki farkın önemlilik testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) kullanıldı. Ölçekler arasındaki ilişkiyi incelemek için Pearson Korelasyon analizi yapıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak alındı. Bakım veren katılımcıların %52,1'i (n=75) kadın, yaş ortalamaları 48,48±14,38 yaş idi. Katılımcıların günlük bakım süresi 11,13±8,57 saat, %31,3'ü 1 ay-6 ay arası süredir bakım vermekte ve büyük çoğunluğu (%85,4) hastanın birinci derece yakını idi. Çalışmaya katılan kanser hastalarının %50,7'si (n=73) erkek, yaş ortalamaları 64,45±12,77 yaş idi. Hastaların yatağa bağımlılık düzeyine göre %20,1'inin yerinden kalkmakta zorlandığı ve desteksiz şekilde yürüyemediği, %9,7'sinin ise yerinden hiç kalkamadığı saptandı. Palyatif bakım alan kanser hastalarına bakım veren bireylerin %31,9'unun hafif, %18,8'inin orta ve %8,3'ünün ise ağır düzeyde bakım yükü olduğu, katılımcıların %59,0'unun düşük, %15,3'ü orta ve %25,7'si yüksek düzeyde duygusal tükenme yaşadıkları, %75'inin düşük, %11,8'inin orta ve %13,2'sinin ise yüksek düzeyde duyarsızlaşma yaşadığı, %70,1'inin yüksek, %18,8'sinin orta ve %11,1'inin düşük düzeyde kişisel başarı algısına sahip oldukları tespit edildi. Cinsiyete göre kadınlarda bakım yükü (p=0,007), duygusal tükenme (p<0,001) ve duyarsızlaşma (p=0,018) anlamlı olarak daha yüksek bulundu. Hastanın yatağa bağımlılık düzeyi arttıkça bakım verenlerin bakım yükü ve tükenmişlik düzeylerinin anlamlı şekilde arttığı (p<0,001), bakım yükü arttıkça bireylerin tükenmişlik düzeyinin de arttığı, yaşam kalitelerinde ise özellikle enerji düzeyi, ruhsal sağlık ve genel fiziksel/mental sağlık bileşenlerinde anlamlı düşüşler saptandı. Kadın olmak, düşük gelir ve düşük eğitim düzeyinde olmak, bakım süresinin uzun olması ve hastanın semptomlarının artmasının hasta yakınlarının algıladıkları bakım yükü ve tükenmişlik düzeylerini artırırken yaşam kalitelerini düşürdüğü saptandı. Bu bulgular, bakım veren bireylerde artan bakım yükü ve tükenmişliğin yaşam kalitesinde önemli düşüşlere yol açtığını ortaya koymaktadır. Bakım veren bireylere psikososyal destek sağlanması, bakım becerilerinin artırılmasına yönelik eğitimler verilmesi ve sağlık sisteminde bakım vereni de kapsayan bir yaklaşım geliştirilmesi önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Palyatif bakım, Kanser, Hasta yakını, Bakım yükü, Tükenmişlik, Yaşam kalitesi.