Palyatif bakım alan kanserli hastalara bakım verenlerin yaşam kalitesinin umut düzeylerine etkisi

Amaç: Kanser, umutsuzluk ve belirsizliklerle dolu, hasta ve yakınlarında panik ve kaygı uyandıran, kelime itibariyle de kötü hissettiren bir fonetiğe sahip olmasından dolayı ölümü çağrıştıran bir hastalık olarak algılanmaktadır. Kanserin kabullenilmesi ve tedavisi oldukça zor olduğu için hem tanı alan hastayı hem de bu sürecin en büyük tanığı olan bakım verenini her açıdan uzun ve yıpratıcı bir tedavi dönemi beklemektedir. Kanser, hastaları hem fiziksel hem de psiko-sosyal açıdan olumsuz etkilemektedir. Bu zorlu süreçte hastanın yanında olan ve bakımını üstlenen kişi de bu durumdan son derece etkilenmekte ve yaşam kalitesi düşmektedir. Son yıllarda palyatif bakımda umut kavramının önemi artmaktadır. Hastaların tanı almasından itibaren hasta kadar bakım verenin de psiko-sosyal açıdan değerlendirilmesini kapsayan bütüncül bir yaklaşım oldukça önemlidir. Bu çalışmada palyatif bakım alan kanser hastalarına bakım veren bireylerin yaşam kalitelerinin umut düzeylerine etkisinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Tanımlayıcı ve kesitsel tipteki bu çalışma, 01.10.2022-30.06.2023 tarihleri arasında Bitlis Devlet Hastanesi Palyatif Bakım Biriminde yatan veya ayaktan tedavi edilen kanser tanısı almış bireylere bakım veren 164 hasta yakını üzerinde yürütülmüştür. Katılımcılara hastalara ve kendilerine dair sosyodemografik özelliklerini belirlemek amacıyla Hasta Tanıtım Formu, Hastaya Bakım Veren Tanıtım Formu, yaşam kaliteleri ve umut düzeylerini belirlemek amacıyla da Kanserli Hastalara Bakım Verenlerde Yaşam Kalitesi Ölçeği ve Beck Umutsuzluk Ölçeği uygulanmıştır. Verilerin analizi SPSS 22.0 paket programında yapılmıştır. İstatistiksel analizde bağımsız örneklem t testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ve Pearson korelasyon analizi kullanılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak alınmıştır. Bulgular: Çalışmaya dahil edilen 164 hasta yakınının %77,4'ü kadın, %47,6'sı 30-50 yaş arasında, %68,3'ü evli, %61'inin çocuğu var, %57,3'ü üniversite ve üzeri mezunu, %51,2'si çalışmaktadır. %87,2'si sosyal güvencesi olduğunu, %92,1'i ailesiyle yaşadığını, %60,4'ü 0-1 yıl arası hasta bakımı verdiğini ifade etmiştir. %71,3'ü sorumluluk güçlüğü yaşadığını, %43,9'ü sağlığının etkilendiğini, %34,1'i aile ilişkilerinin etkilendiğini belirtmiştir. %23,8'i ruh sağlığı desteği aldığını, %15,2'si bakmakla yükümlü başka birisinin de olduğunu, %61,6'sı hastaneye kendi aracıyla ulaşım sağladığını, %96,3'ü hastanın tanısını bildiğini ifade etmiştir. Çalışmamızda hasta yakınlarının yaşam kalitesinin düşük olduğu (48,94±16,53), umutsuzluk düzeylerinin ise yüksek olduğu tespit edilmiştir (16,35±3,34). Kanserli hastalara bakım verenlerde yaşam kalitesinin kadınlarda, eğitim seviyesi düşük olanlarda, ekonomik durumu kötü olanlarda, sosyal güvencesi olmayanlarda, köy-kasabada oturanlarda, hastanın 1. derece yakını olanlarda, sorumluluklarını yerine getirmede güçlük yaşayanlarda, bakım sürecinde sağlığı ve aile ilişkileri etkilenenlerde, hastasına günlük bakım verme süresi fazla olanlarda ve bakım sürecinde yardım almayanlarda daha düşük olduğu bulunmuştur (p<0,05). Umutsuzluk düzeyinin ise erkeklerde, eğitim seviyesi düşük olanlarda, ekonomik durumu kötü olanlarda, il /ilçede yaşayanlarda, hastaneye ulaşımda kendi aracı ve otobüs dışındaki diğer araçları kullananlarda, hastanın kardeşi olanlarda, sorumluluk güçlüğü yaşayanlarda ve bu süreçte ruh sağlığı uzmanından destek alanlarda daha yüksek olduğu bulunmuştur (p<0,05). Kanserli Hastalara Bakım Verenlerde Yaşam Kalitesi Ölçeği ile Beck Umutsuzluk Ölçeği toplam puanları arasında anlamlı korelasyon bulunmamıştır (r=-0,382, p>0,05). Ancak ölçeklerin alt boyutlarında umutsuzluk düzeyi yüksek olanların yaşam kalitesinin düşük olduğu saptanmıştır. Sonuç: Kanserli hastalara bakım verenlerde yaşam kalitesi oldukça düşük olup, umutsuzluk düzeyi ise oldukça yüksektir. Kanserli hastalara bakım verenlerde yaşam kalitesi ve umutsuzluk düzeyi toplam puanları arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Ancak ölçeklerin alt boyutlarında beklenen şekilde yüksek umutsuzluk yaşayanların düşük yaşam kalitesine sahip olduğu söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Palyatif Bakım, Bakım Veren, Yaşam Kalitesi, Umut, Kanser