Pamukta (Gossypium hirsutum L.) yüksek sıcaklığa toleransın kalıtımı üzerine bir araştırma

Amaç: Pamukta yüksek sıcaklık stresinin genotipler üzerine etkisini belirlemek, stres altında incelenen özellikler yönünden kalıtımın belirlenmesi, uygun anaç ve ümitvar melezlerin saptanması amaçlanmıştır. Materyal ve Yöntem: Çalışmada, 4 ana ve 5 baba olarak kullanılan anaçların line x tester uyarınca melezlenmesi sonucu oluşan 20 melez popülasyon ve anaçları materyal olarak kullanılmıştır. Deneme yüksek sıcaklık stresi ve kontrol olmak üzere 4 tekerrürlü Tesadüf Blokları Deneme Deseninde yürütülmüştür. Yüksek sıcaklık stresi %50 çiçeklenme döneminde plastik tünel aracılığı ile tarla koşullarında oluşturulmuştur. Bulgular: Tek bitki kütlü pamuk verimi, koza sayısı, koza ağırlığı, silkme oranı, çırçır randımanı, yüz tohum ağırlığı, lif inceliği, kanopi sıcaklığı ve SPAD değerleri üzerine yüksek sıcaklığın etkisinin önemli olduğu saptanmıştır. Yüksek sıcaklık stresi altında incelenen tüm özellikler için genotipik farklılıkların önemli olduğu ve koza açma gün sayısı, bitki boyu ve yüz tohum ağırlığı için eklemeli; verim ve lif kalite özellikleri için eklemeli olmayan gen etkilerinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Silkme oranı yönünden olumsuz yönde buna karşın koza ağırlığı ve tek bitki kütlü pamuk verimi yönünden genellikle olumlu yönde heterosis ve heterobeltiosis değerleri bulunuştur. Sonuç: Yüksek sıcaklık stresi altında verim ve lif kalite özellikleri yönünden yürütülecek ıslah çalışmalarında tek bitki seleksiyonunun F5-F6 generasyonlarına ertelenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. May-455 ve FH-142 genotiplerinin en uygun anaçlar; May 455 × AGC-375, Gloria × FH-142, May-455 × FH-142 ve Fiona × FH-142 melez kombinasyonlarının ise ileri ıslah çalışmalarında kullanılabilecek ümitvar genotipler olduğu belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Yüksek sıcaklık stresi, silkme oranı, gen etkileri, uyuşma yetenekleri, heterotik etkiler