Annenin kontrolünden çocuğun kontrolüne: Ebeveynlerde stress ve iyi oluş halinin rolü

Kendini düzenleme becerilerinin önemli bir parçası olan ketleyici kontrol baskın bir tepkiyi bastırabilme yeteneğini ifade eder ve çocukların sosyal-duygusal, bilişsel ve akademik gelişimlerinde önemli bir rol oynar. Araştırmalar ketleyici kontrolün okul öncesi yıllarda önemli düzeyde artış gösterdiğini ve ebeveyn davranışlarının ketleyici kontrolün gelişimini etkilediğini göstermiştir. Ebeveynliğin önemli bir boyutu ebeveynin kontrol davranışlarıdır. Ebeveyn kontrol davranışları olumlu (rehberlik eden, özerkliği destekleyen, teşvik edici) ve olumsuz (müdahaleci, aşırı kontrol içeren, güç iddia edici) kontrol olarak iki şekilde incelenebilir. Okul öncesi dönemde bu davranışları ayrıştıran ve aynı çalışma içinde inceleyen araştırmalar kısıtlı sayıdadır. Bu nedenle bu araştırmanın ana amacı hem bireyselci ve toplumcu değerleri içinde barındıran ve literatürde az sayıda araştırma olan bir örneklemde bu ilişkileri incelemektir. Ketleyici kontrolün gelişiminde doğrudan veya ebeveynlik davranışları aracılığı ile rol oynayabilecek faktörlerden biri ebeveynlikle ilgili stres düzeyidir. Ayrıca bu ilişkiler ebeveynin psikolojik iyi oluş haline göre değişkenlik gösterebilir. Bu doğrultuda, bu ilişkileri incelemek amacıyla, 384 okul öncesi yaştaki çocuk (ortyas= 58.7 ay; SS =8.58; ranj=36-72 ay, 192 erkek) ve ebeveyninden veri toplanmıştır. Ebeveyn kontrolü 15 dakikalık anne-çocuk serbest oyun seanslarıyla gözlemsel olarak, çocuğun ketleyici kontrolü davranışsal ölçümlerle, diğer veriler ise anne anketleri ile ölçülmüştür. Bulgulara göre çocuğun ketleyici kontrolü ile ebeveynin olumsuz kontrolü arasında negatif bir ilişki varken, olumlu kontrol ile aralarında anlamlı bir ilişki yoktur. Ayrıca ebeveynlik stresinin ketleyici kontrolle doğrudan ilişkisinin yanısıra yalnızca psikolojik iyi oluş hali daha düşük düzeyde olan ebeveynler için, ebeveynlik stresinin olumsuz kontrol üzerinden ketleyici kontrol gelişiminde rol oynadığı gösterilmiştir. Bu ilişkiler pozitif kontrol için bulunamamıştır. Bulgular ebeveynin olumlu ve olumsuz kontrolünü kavramsal olarak ayrıştırarak ve etkilerini ayrı ayrı göstererek ve ayrıca psikolojik iyi oluş halinin stres, negatif kontrol ve çocuğun ketleyici kontrolü arasındaki ilişkilerde önemini göstererek literatüre katkıda bulunur. Anahtar Sözcükler: ketleyici kontrol, ebeveynin olumlu kontrolü, ebeveynin olumsuz kontrolü, ebeveynlik stresi, ebeveynin psikolojik iyi oluş hali