Peygamber kıssalarında sessizliğin tasavvufî yorumu

İnsanın ihsân mertebesine ulaşma amacı güderek nefsiyle girdiği mücadelede uyguladığı riyâzet unsurları, mârifetullaha erme ve Hakk'ı müşahede makamına ulaşma yolunda bir hazırlık mesabesindedir. İnsân-ı kâmil olma yolunda uygulanan riyâzet türlerinin temelinde, ön hazırlık aşamasında ya da sonucunda sessizlik kavramının olduğu görülmektedir. Kur'ân'ın öğretileri insanın kâmil olma yolculuğuna dair geniş bir çalışma alanına kaynaklık etmektedir. Bu minvalde peygamber kıssaları bu yolculuğu, yolda karşılaşılan zorlukları ve bunlarla baş etme yöntemlerini en özlü ve etkili şekilde özetleyen ilâhî mesajlardır. Çalışmanın birinci bölümünde ilk olarak sessizliğin Arap leksikolojisindeki kavram alanı incelenmiş ve bu yolla samt, sükût, insât gibi kavramlar ele alınarak, sessizliğin sadece sözsüzlüğü ifade etmediğini ortaya koymak hedeflenmiştir. Sessizliğin iletişim unsuru olarak değerlendirilmesinin ardından insân-ı kâmil olan ve İslâmî ölçüde iletişimin inceliklerini ilk öğreten kaynak olması hasebiyle Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sessizliğinin anlamları işlenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde önce Kur'ân kıssalarının genel değerlendirilmesi yapılmış ardından peygamber kıssaları tefsir ve işarî tefsirler ışığında sessizlik ekseninde incelenmiştir. Çalışmanın ana kaynağı olarak Kur'ân-ı Kerîm ve tefsirlere ek olarak hadis kaynakları da referans alınmıştır. Tezin ana bulguları, sessizliğin peygamber kıssalarında farklı mânevî halleri temsil ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak, bu tez tasavvuf geleneğinde sükût ve samt kavramlarının yalnızca ahlâkî bir erdem değil, mârifetullaha ve rızâ makamına ulaştıran, içsel dönüşümü sağlayan çok boyutlu bir tebliğ ve mânevî olgunlaşma yolu olduğunu peygamberlerin tevhid yolculuğunu örnek alarak kanıtlamakta, böylece tasavvuf bilim dalına kuramsal bir çeşitlilik katmayı hedeflemektedir.