Procopius'un Tarihçiliği, M.S. 6. yy.'da Doğu Akdeniz ve Anadolu Tarihine Katkısı

Aynı yazarın kaleminden çıktığı konusunda uzun süre tartışılmış ve birbirinden farklı biçemde mevcut üç ayrı tarih kaydını tutmuş olan Procopius imparator Iustinianus'un ismiyle anılan dönemde, M. S. 500 yılı civarında Eskiçağ'daki adlandırması ile Caesarea Palaestina olarak bilinen kentte dünyaya gelmiştir. Burası günümüzde İsrail toprakları içinde yer alan Kaysariye kentidir. Arazi sahibi bir ailenin ferdi olması sebebiyle oldukça iyi bir eğitim aldığı düşünülmektedir. Gerek eğitimi gerekse görevleri sebebiyle uzun seyahatlere çıkmıştır. Bu seyahatlerde edindiği izlenimlere, tanıklık ettiği olaylara, dinlediği hikayelere eserlerinde yer vermiş son derece merak uyandıran bir tarihçi olarak ün kazanmıştır. Dönemin en önemli dillerini iyi bildiği ve kullandığı için eserlerinde oldukça zengin referanslar bulunmaktadır. Aldığı eğitim sebebiyle, kendisinden yaklaşık bin yıl önce yaşamış olan tarihçilerin izlerini taşır. Klasik tarih yazarlarının yaptığı gibi tarih kaydına geleneksel giriş ile başlar. Tarihin babası olarak anılan Herodotos, M.Ö. 5. yüzyılda Yunanlar ile Persler arasında geçen savaşları anlatır. Thukydides Atina ile Sparta kent devletlerinin savaşını yazar. Yüzyıllar sonra başka bir dönemde başka bir kültürün içinde yetişmiş olan Caesarealı Procopius imparator Iustinianus'un hüküm sürdüğü yıllarda olanları kaydeder. Herodotos ve Thukydides gibi Procopius da kendi dönemi için en önemli kaynaklardan biridir; hatta çoğu zaman tek kaynaktır. Modern araştırmacılar tarafından Iustinianus'un son Roma ve ilk Bizans imparatoru olarak kabul görmesi, bir dönemin bitip başka bir dönemin başlamasında bir sınır çizgisi olarak anılması gibi Procopius da klasik tarih yazımı geleneğini yaşatan son isim olarak görülmektedir. Söz konusu dönemde artık öncekinden farklı bir dil, üslup, gelenek ve kültür vardır. Iustinianus politikaları ve refomları ile kimi zaman açıkça kimi zamanda gizlice Procopius'un eleştirilerini almıştır. Hüküm sürdüğü dönemde maddi kaynakları tükettiğinden, dini konularla ilgilenmesi sebebiyle tepki topladığından bahsedilmiştir. Procopius imparatorun faaliyetlerini ve saray çevresinde gelişen olayları kaydetmiştir. Özellikle inşa faaliyetleri ile ilgili tek bir eser kaleme almıştır, fakat günümüzde en bilinen eseri şüphesiz ki yergilerle, ithamlarla dolu olan kitabı Gizli Tarih'tir. Procopius'un tarihçiliğinin incelendiği, özellikle askeri tarihçiliği konusunda son derece önemli referanslara sahip eseri Savaşlar'dır. İmparatorluğun neredeyse her yanında savaşlar yapılırken, Procopius bir tarihçi olmanın öncesinde ilk elden gözlem yapabilecek konuma sahip bir danışman, bir özel sekreter olarak önemli komutanlara eşlik etmiştir. Savaşlar kitabını özel kılan husus da tam olarak bu durumdur. Konumu sebebiyle bilgi edinme konusunda oldukça avantajlıdır. Sefer halinde olmanın bir sonucu olarak sıklıkla ve uzak bölgelere seyahatleri olmuş, farklı kültürler ve coğrafyalar tanımıştır. Karakteri ve kayıt tutmadaki titizliği dolayısıyla ayrıntılı açıklamaları ve kimi zaman da "konu dışı" olarak anılan anlatımları vardır.