Pulmoner emboli vakalarında heterojeniteyi anlamak: Risk gruplarının kümeleme analizi ile belirlenmesi

Amaç: Bu çalışmanın amacı, pulmoner emboli (PE) hastalarının klinik, semptom, laboratuvar ve radyolojik özelliklerine göre gösterdiği heterojenliği değerlendirmek ve benzer özelliklere sahip alt grupları belirleyerek risk profillerini tanımlamaktır. Bu doğrultuda, İki-Aşamalı Kümeleme (Two-Step Cluster) analizi ile farklı klinik fenotiplerin ortaya konması ve bu fenotipler üzerinden kişiselleştirilmiş tanı, takip ve tedavi stratejilerine zemin hazırlanması hedeflenmiştir. Ayrıca, tanımlanan kümelerin biyobelirteç düzeyleri, prognostik skorlamalar, radyolojik bulgular ve sağkalım sonuçlarıyla ilişkilendirilerek klinik anlamlılığının gösterilmesi; bu sayede yüksek riskli hastaların erken dönemde saptanmasına ve hasta yönetiminin daha etkin hale getirilmesine katkı sağlanması amaçlanmıştır. Gereç ve yöntem: Bu retrospektif çalışmada, 2020–2024 yılları arasında kliniğimizde PE tanısı alan toplam 366 hasta değerlendirildi. Tanı; klinik bulgular, laboratuvar testleri, görüntüleme yöntemleri (BT anjiyografi, EKO, Doppler USG) ve klinik skorlamalar (Wells, Geneva, PESI) ile doğrulandı. Hastaların yaş, cinsiyet, semptom, vital bulgu, laboratuvar parametreleri, radyolojik özellikleri ve risk faktörleri kaydedildi. İstatistiksel analizlerde ANOVA/Kruskal-Wallis ve ki-kare testleri kullanıldı; p<0,05 anlamlı kabul edildi. Kümeleme analizi İki-Aşamalı Kümeleme yöntemi ile gerçekleştirildi ve küme sayısı Silhouette ölçütü yöntemi ile optimize edildi. Tüm analizler SPSS 22.0 yazılımı ile yapıldı. Bulgular: Çalışmaya dahil edilen 366 hastanın yaş ortalaması 62,4±16,2 yıl olup; %53,8'i (n=197) erkek, %46,2'si (n=169) kadındı. Hastaların başvuru semptomları arasında en sık görülenler nefes darlığı %67,5 (n=247), göğüs ağrısı %47,5 (n=174) ve öksürük %20,8 (n=76) idi. Fizik muayene ve vital parametrelerde en sık saptanan üç bulgu; satürasyon düşüklüğü %29,5 (n=108), takipne %24,9 (n=91) ve taşikardi %22,7( vii n=83) olarak belirlendi. Hastaların %36,1'inde (n=132) ek sistemik hastalıklar mevcuttu. Semptom ve klinik bulgulara dayalı 18 değişken üzerinden yapılan İki-Aşamalı Kümeleme analizi sonucunda beş fenotip tanımlandı (Silhouette=0,65). Analiz, kümeler arasında semptom profilleri, hemodinamik ölçütler, biyobelirteçler ve prognostik skorlar açısından anlamlı farklılıklar olduğunu gösterdi. Belirleyici Değişken Analizi (Predictor Importance) sonucunda, kümeler arasında en yüksek ayırt edici güce sahip parametre "bacakta şişme" olarak belirlendi. Çarpıntı, taşikardi, satürasyon düşüklüğü ve bacakta hassasiyet de diğer yüksek önem düzeyine sahip parametreler olarak öne çıktı (tümü p<0,05). Radyolojik bulgular incelendiğinde, sağ ventrikül dilatasyonu, pulmoner arter genişlemesi ve bilateral/segmental-subsegmental trombüsler açısından kümeler arasında anlamlı farklılıklar izlendi (p<0,05). Bu bulgular özellikle Küme 5'te belirgin olup, yüksek riskli klinik tabloyu destekledi. Klinik semptomlar açısından nefes darlığı, çarpıntı, taşikardi, takipne, satürasyon düşüklüğü ve hipotansiyon özellikle Küme 5'te daha yüksek oranda bulundu (tümü p<0,05). Ayrıca senkop ve hemoptizi bu kümede daha sık görüldü (p<0,05). Bacakta şişme ve hassasiyet ise Küme 3'te belirgin olup DVT birlikteliğini destekledi. Biyokimyasal ve hemodinamik parametrelerde, D-dimer, troponin T, NT-proBNP(N-terminal pro-B tipi Natriüretik Peptid) pg/mL, CK-MB ve sPAP değerleri açısından kümeler arasında anlamlı farklılıklar bulundu (tümü p<0,05). Özellikle Küme 5, bu parametrelerde en yüksek düzeylere sahip olup kardiyak yüklenme ve miyokardiyal hasarı işaret etti. Çoklu karşılaştırma analizlerinde, Küme 5'in D-dimer, troponin T ve CK-MB düzeylerinde anlamlı yüksekliğe sahip olduğu (tümü p<0,01), NT-proBNP değerlerinin de bu kümede yüksek olmasına rağmen anlamlılığa ulaşmadığı (p=0,08) belirlendi. Hastanede kalış süresi, Küme 5'te Küme 1 ve Küme 4'e kıyasla daha uzun bulundu (p<0,05). Elde edilen bulgulara göre; "Semptomatik Stabil PE Fenotipi" (Küme 1) daha düşük riskli ve stabil olguları temsil ederken, ileri yaş ve yüksek komorbidite yükü olan grup "Subklinik Kardiyak Etkilenimli Yaşlı PE Fenotipi" (Küme 2) olarak ayrıştı. viii Genç ve hafif seyirli olgular "Ayaktan Tedavi Edilebilir PE Fenotipi"ni (Küme 3) oluşturdu. Malignite oranı yüksek ve çoğunlukla tesadüfen saptanan olgular "Maligniteye Bağlı Sessiz PE Fenotipi" (Küme 4) olarak belirlendi. En ağır klinik tabloyu ise yüksek biyobelirteç düzeyleri, uzamış yatış süresi, mortalite varlığı ve masif PE oranının en yüksek bulunduğu grup olan "Hemodinamik Olarak İnstabil Yüksek Riskli PE Fenotipi" (Küme 5) temsil etti (%50, p<0,001). Sonuç: PE'nin zamanında tanısı, erken tedavi ile önlenebilecek mortalite ve morbidite nedeniyle kritik öneme sahiptir. Çalışmamız, PE'nin tek tip bir hastalık olmadığını, klinik seyir ve prognoz açısından oldukça heterojen bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak, PE'nin tanı ve tedavisinde kümeleme analizleri gibi veri odaklı yöntemlerin, hastalık heterojenitesini anlamada ve hasta yönetimini iyileştirmede değerli araçlar olduğu düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Küme analizi, pulmoner emboli, malignite, komorbidite, heterojenite, fenotip, prognoz, mortalite