Raylı sistem hatlarının nüfus artışına ve hatta yapılan değişikliklere bağlı olarak yolcu sayılarının değişiminin incelenmesi

Bu tez çalışmasında İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin işletmekte olduğu Yenikapı – Havalimanı Metro Hattı, Zeytinburnu – Kabataş Tramvay Hattı ve Topkapı – Sultançiftliği Tramvay Hattı incelenmiştir. Temel olarak Tarihi Yarımada'ya hizmet eden bu raylı sistem hatları aynı zamanda kapasite ve doluluk bakımından da İstanbul'un en yüksek değere sahip raylı sistem hatlarıdır. M1 Yenikapı Havalimanı Metro Hattı ve T1 Kabataş Bağcılar Tramvay Hattı aynı zamanda 1980'lerin sonunda hizmete giren İstanbul'un en eski modern dönem raylı sistem hatlarıdır. T4 Topkapı Sultançiftliği Hattı nispeten daha yeni bir hat olmasıyla birlikte diğer hatlarla ilişkisi ve sonradan uzatılmış olmasından dolayı çalışma kapsamında incelenmiştir. Hatların hizmete başlamasın daha sonra uzatılması ve yeni istasyonlar eklenmesi sonucunda mevcut istasyonlardaki yolcu talebindeki değişim tez kapsamında incelenmiştir. Buna ek olarak nüfus değişimine bağlı olarak yolcu sayısı değişimi ve hatların yolcu sayıları arasındaki ilişkide 15 yıllık dönem için incelenmiştir. Yapılan bu çalışmada nüfus değişimi, ekonomik etkenler ve istihdam değişikliklerinin yol açabileceği değişim etkenleri değerlendirmeden çıkartılarak yalnızca hattın uzatılmasının sonucu olarak oluşan yeni yolcu talebi incelenmeye çalışılmıştır. Her hattın geçtiği koridor boyunca görülen arazi kullanımı ve nüfus yoğunlukları ile ilgili bilgi veren birçok harita ve açıklama kullanılmıştır. Özellikle yolculuk rakamları incelenirken farklı arazi kullanımlarında kaynaklanan farklı yolculuk karakteristiklerinin değerlendirmeyi bozmasını engellemek adına birçok eleme yapılmıştır. Her bir hat için öncelikle geçki tanımlanmış ve hattın teknik özelliklerine de kısaca değinilmiştir. 2000-2015 yılları arasını kapsayan çalışmada incelenen üç hat için toplam 7 tarih milat olarak kabul edilmiş ve bu tarihlerin öncesi ve sonrasındaki yolcu miktarları incelenerek değerlendirme yapılmıştır. Milat olarak seçilen bu tarihler hatlara yeni istasyon eklendiği veya hattın uzatıldığı tarihlerdir. Çalışmada tüm istasyonlar için aylık ortalama yolcu sayısı bilgisi kullanılarak karşılaştırma yapılmıştır. Tüm yolculukların hat bazında grafik yöntemiyle incelenmesi tercih edilmiştir. Ayrıca değişim öncesi ve sonrası yolculuk bilgisi tablolarla nümerik olarak da gösterilmiştir. Detaylı yolculuk bilgileri de ekler kısmında tüm hatlar için ayrı ayrı olarak nüfus artışı ve yoğunluk tablolarıyla birlikte gösterilmiştir. Herbir hat için hazırlanan kısımlarda hattın belli istasyonlarında yaşanan sorun ve eksikliklere de değinilmiştir. Özellikle fazla talebin yol açtığı sorunlar ve kapasite eksikliği bu kısmlarda konu olmuştur. Kapasite yetersizliği en belirgin olarak platform genişliklerin yetersizliğinden ve işletmenin yolcu kapasitesinin gelen yolcu sayısından az olmasından kaynaklandığı görülmüştür. Çalışma kapsamında Londra'da bulunan "Central Line"a ait yolcu bilgisi ve Londra nüfusu arasındaki ilişki de incelenmiştir. Bu hat Londra'nın en eski ve merkezi hatlarından olmasıyla birlikte şehirleşmenin tamamlandığı kısmında yer almaktadır. İstanbul'da olduğu gibi yolculuklarla nüfus artışı arasında yüksek bir ilişki olduğu görülmüştür. İstasyona gelen yolcu sayıları hesaplanırken 2005 hanehalkı yolculuk araştırması verilerinden faydalanılmıştır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi tüm şehiri kapsayan yeni bir ulaşım modeli kurmak amacıyla 90.000 hanede yolculuk anketi yapmış ve anket kapsamında sosyo ekonomik verilerde toplanmıştır. Toplanan sosyo-ekonomik veriler model ölçümleme sürecinde kullanılmıştır. Ayrıca anket yapılan dönemdeki yolculuk sayıları da kalibrasyon sürecince kullanılmıştır. İstasyona gelen yaya yolcu sayıları Coğrafi Bilgi Sistemleri'nden faydalanarak hesaplanmaya çalışılmıştır. İstasyona yaya gelen yolcu sayısı hesaplanırken yaya yürüme mesafesi 400m olarak kabul edilerek istasyon erişim alanları çizilmiş ve harita üzerinde gösterilmiştir. Yürüme mesafesi içerisinde kalan alanda bulunan istihdam nüfus ve diğer demografik veriler coğrafi bilgi sisteminden faydalanılarak hesaplanmış ve çalışmada kullanılmıştır. Bazı durumlarda iki hattın erişim alanlarının birbiriyle içiçe girdiği görülmüştür. Elde edilen sonuçlar Metro İstanbul tarafından 2006, 2007 ve 2008 yapılan Memnuniyet Anketi sonuçlarından istasyona gelen yaya yolcu sayıları ile karşılaştırılarak doğrulukları kontrol edilmiştir. Yolculuk sayısında değişimin eklenen istasyon sayısı ve hattın önceki uzunluğuna bağlı olarak farklılık göstermesi incelenerek bu konuda bir model üretimi konusunda çalışma yapılmıştır. Son olarak hattın tümünün yolcu sayısındaki değişimde incelenerek istasyona göre yolcu sayısı değişiminin incelenmesinde gözden kaçabilecek değişikliklerde gözlemlenmiştir. Yapılan çalışma sonucunda istasyonların kullanımlarına ait olarak birçok sayısal veriye ulaşılmış ve birçok analiz yapılmıştır. En başta nüfus artışı ile yolcu sayısı arasındaki ilişki ne bir şekilde ortaya konulmuş sonrasında da istihdam ve diğer faktörlere bağlı değişimler gösterilmiştir. Çalışma sırasında istihdam ve nüfus sayılarının yanı sıra hanedeki öğrenci sayısı, okuldaki öğrenci sayısı ve hane sayısı gibi verilerde değerlendirilmiş fakat yolcu sayısıyla yüksek bir korelasyon görülmemiştir. Özellikle Havalimanı Yenikapı Hattı'na yakın zamanda eklenen Yenikapı istasyonunun hattın tümü üzerinde büyük etkisinin oldu görülmüştür. Aksaray İstasyonu'nun yolcu sayısında da Yenikapı uzatması sonrası belli oranda düşüş olduğu görülmüştür. Yine Zeytinburnu Kabataş tramvay hattında sonradan eklenen Kabataş istasyonunun ve Bağcılara istasyonunun özellikle hattın tümüne etki ettiği görülmektedir. Buradan özellikle aktarma istasyonlarının hatların yolcu sayıları üzerinde daha etkili olduğu sonucu çıkmaktadır. Bir diğer gözlemlenen etken de ekonomik durumun yolcu sayıları üzerinde etkili olduğudur. Özellikle 2008 yılında ekonomik durgunluğa bağlı olarak tüm hatlarda belli oranda yolcu sayılarında azalma olduğu görülmektedir. Topkapı Sultançifliği bu tarihte çok yeni bir hat olduğu için ekonomik durumun etkisi tam olarak anlaşılamamıştır.