Resmu'l-Mushaf bağlamında vakf ve ibtidâ

Araplar gerek şiir gerek düz yazılarda vakf konusuna hassasiyet göstermişlerdir. İster Arap dil grameri isterse Kur'ân'dan örnekler bağlamında incelendiğinde pek çok şekilde vakf etmek önem arz eden bir husustur. Bu manada uygun yerde ve doğru şekilde vakf edebilmek için de resmu'l-mushaf ve resmu'l-mushaf'ın fazlalık, hazf, hemze, ibdâl, maktu' ve mevsûl gibi kaidelerinin bilinmesi gerekir. Zira resmu'l-mushafta, zikrettiğimiz kaideler çerçevesindeki ıstılâhî hattın bilinmemesi durumunda, okuyucunun kıraaten hükmü olmayan harfleri vakf veya vasl esnasında dile getirilebilmesi söz konusu olabilecektir. Aynı şekilde okuyucu maktu' ve mavsûl kaidelerin konularına vakıf olmadığında ise kelimenin ortasında vakfetme hatasına düşebilecektir. Kur'ân-ı Kerim'i okuyanın, vakf yapmak istediğinde cümlenin anlamını ve resmu'l-mushaf'ın kıyâsî ve ıstılâhi hattını göz önünde bulundurarak vakf yerini doğru seçmesi gerekmektedir ki yanlış yerde yapılan vakf sonucu cümlenin anlamına halel gelmesin. Binaenaleyh, vakf ile genelde kelimenin sonunda değişikler meydana gelir. Bu sebepten okuyucunun, kelimenin üzerine vakf ettiğinde, vakf etme şekline de dikkat etmesi gerekir. Aynı şekilde okuyucu, cümlenin neresinden ve nasıl başlayacağına da ehemmiyet göstermelidir. Bu bağlamda resm'l-rushaf ve kaidelerini ele alması vakf ve ibtidâ için önem arzetmektedir. Bunun yanı sıra vakf konusunu iki şekilde ele almak da mümkündür: Birincisi, vakf ve ibtidânın yapılacağı yeri bilmektir. Vakfın bu kısmı manaya yöneliktir ve cümleyi kendi içinde ayırmayla alakalıdır. Vakf konusunun bu yönü manayla alakalı olduğu için, vakf-ı manevi, nahiv ilminin konularına riâyet edildiği için de vakf-ı nahvî diye tesmiye edilir. Âlimler genellikle vakf ve ibtidâ'nın bu kısmını tam, kâfi, hasen ve kabîh şeklinde dört kısma ayırmışlardır. İkincisi ise vakfın keyfiyetini bilmektir. Vakfın bu kısmı ile kelimenin sonunda vakf edildiğinde kelimede meydana gelen değişikler öğrenilir. Vakfın bu şekline ise lafızla ilgili olduğu için vakf-ı lafzî, sarf ilmiyle alakalı bir konu olduğu için de vakf-ı sarfî adları verilmiştir. Bu bağlamda, kıraat imamları ve Arap dilcileri kelime üzerinde iskân, revm, işmam, ibdâl, nakl, idğam, hazf, isbât ve ilhak ile vakf etmişlerdir. Söz konusu bu vakf keyfiyetleriyle alakalı olarak, kıraatçiler ile dilciler arasında görüş farklılıkları olmuştur. Öte yandan kıraatçiler de kendi aralarında farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu çalışmada resmu'l-mushaf, resmu'l-mushaf'ın kaideleri ve bu bağlamda türleri ve uygulama keyfiyetleri bakımından vakf ve ibtida konuları, etraflı bir şekilde ele alınacaktır.