Salih bin Nasrullah (İbn Sellum el-Halebi) / Gayetü`l-Beyan fi Tedbiri Bedeni`l-İnsan; giriş-inceleme-metin-dizin

Doktora tez çalışmamıza esas olan, Gâyetü'l-Beyân fi Tedbir i Bedeni'l- İnsân adlı eser, Salih bin Nasmllah el-Halebî (İbn Sellum H.1080 / M.1669-1670)'nin 17. asrın ikinci yarısında Türkçe olarak yazdığı, genel tıp konulu bir kitaptır. Eserin adını "İnsan Sağlığı ve Sağlığı Korumanın Amacı ve Kuralları" şeklinde günümüz Türkçesine aktarabiliriz. Pek çok nüshası bulunan eserin, müellif nüshasını Köprülü Kütüphanesi No: 975' te tespit ettik ve çalışmamızda bu nüshayı kullandık. Eser, dört makale ve bir sonuç bölümünden oluşmaktadır. Her bölümde farklı bir konu işlenmiş olup, bir takım tıbbi folklor bilgileri de yer almıştır. Kitabın giriş bölümünde ise, Allah'a, Hz.Peygamber'e ve devrin sultam IV.Mehmed'e övgüler yapılmıştır. Eserin tamamı 301 varaktır. Her sayfada 17 satır bulunmaktadır. Bazı sayfalarda eksik satırlar vardır, ancak kitap genel olarak yararlanmaya elverişlidir ve okunaklı nesih tarzı ile yazılmıştır.n Saray başhekimi olan yazar, eserinde Amerika ve Avrupa tıbbına ait bir takım bilgileri yabancı hekimlerin görüş ve tedavilerini dile getirerek vermektedir. Yeni beliren hastalıkların, ülkede bilinmesi gerektiğini hatırlatmakta ve tanınmamış bitkileri ve hangi hastalıklar için kullanıldığını söylemektedir. Kitapta, pek çok botanik terimi yer almıştır ve bunların Arapça, Farsça, Frenkçe ve Türkçe karşılıkları belirtilmiştir. Bu açıdan kullanışlı bir el kitabı özelliği taşımaktadır. Eseri kısaca tanıttıktan sonra, kendi çalışmamız hakkında şunları söyleyebiliriz. Öncelikle metnin transkripsiyonlu çevirisini hazırladık. Daha sonra dizin (ve aynı zamanda sözlük) kısmını oluşturduk. Kelimelerin kökenlerini madde başlarında kısaltmalar yaparak gösterdik. Çalışmamızın giriş kısmında eserin özellikleri, muhtevası, yazan, 17. yüzyılın önemli tıp kitapları, çalışmada kullanılan metot, sonuç ve kaynaklar v.b. konularda bilgiler vermeye çalıştık. inceleme bölümünde, metinde tesit ettiğimiz imla özelliklerini ünlüler ve ünsüzler, kelime ve eklerin yazılışları başlığı altında ele aldık. Ses bilgisi kısmında ünlü ve ünsüzlerin değişimini, ses olaylarını, ilgili örneklerini Eski Türkçe, Eski Anadolu Türkçesi ve günümüz Türkçesiyle karşılaştırarak incelemeye çalıştık. Şekil bilgisi kısmında yapım eklerini ve örneklerini, daha sonra, metindeki fiilimsileri genel hatlarıyla verdik. Sonuç olarak şunları söylemek mümkün; Türk dilinin tarihî seyir içinde 17. yüzyıl sonu ile 18. yüzyıl başlarında gösterdiği durumu tespit etmeye gayret ettik. Bu tespiti, belirlediğimiz söz konusu eser üzerinde yaptık. Böylece bir tıp metninin dilini, hastalık adlarıyla ilgili terimlerini, botanik terimlerini, halk hekimliği unsurlarını, tedavi reçetelerini elde etmiş olduk. Bizim için birinci derecede önemli olan Türk dilinin zenginliğini, farklı alanlardaki işleyişini, kelime hazinesini, fonetik ve morfolojik_değişim ve gelişimini ortaya koymaktır. Böyle bir çalışma ile bunu hedeflemiştik ve gücümüz, imkânımız ölçüsünde gerçekleştirmeye çaba harcadık.Anahtar kelimeler : XVII. Yüzyıl, Tıp Metni, Salih bin Nasrullah, Gâyetü'l- Beyân fî Tedbir i Bedeni' 1-İnsân, Dil İncelemesi. I