Salvia ballsiana ve Salvia huberi türlerinin köklerinin biyoaktivitelerinin belirlenmesi ve kimyasal içeriklerinin araştırılması

Dünyada 900'den fazla türe sahip, eski çağlardan günümüze kadar farklı amaçlarla halk arasında kullanıldığı bilinen Salvia cinsi, Lamiaceae ailesinin önemli bir üyesidir. Tez çalışmasına konu olan Salvia ballsiana (RECH. FIL.) HEDGE (endemik) ve Salvia huberi HEDGE (endemik) ülkemizin doğusunda endemik olarak yetişen Salvia cinsinin iki türüdür. Bu doktora tez çalışmasında, Salvia ballsiana ve Salvia huberi türlerinin köklerinden hazırlanan petrol eteri, aseton, metanol ve su ekstrelerinin antioksidan aktiviteleri β-karoten renk açılım, DPPH serbest radikal giderimi, ABTS katyon radikali giderimi, metal kelatlama ve CUPRAC yöntemleri kullanılarak belirlendi. Ayrıca elde edilen ekstrelerin asetilkolinesteraz ve bütirilkolinesteraz enzimlerine karşı in vitro antikolinesteraz aktivitesi Ellman yöntemi kullanılarak, in vitro tirozinaz inhibisyon aktivitesi dopakrom yöntemi kullanılarak, in vitro üreaz inhibisyon aktivitesi indofenol yöntemi kullanılarak, in vitro anti-inflamatuvar aktivitesi luminol (reaktif oksijen türleri) destekli kemilüminesans yöntemi kullanılarak ve in vitro sitotoksik aktivitesi CaCo-2 kolon kanseri hücre hattına karşı MTT yöntemi kullanılarak belirlendi. Genel olarak, primer antioksidan aktivite testlerinde her iki türün aseton, metanol ve su ekstreleri yüksek aktivite gösterdi. Salvia ballsiana'nın aseton (EC50: 9,8 µg/mL) ve metanol (EC50: 41,1 µg/mL) ekstreleri ile Salvia huberi'nin aseton (EC50: 29,2 µg/mL) ekstresinin yüksek sitotoksik aktivite gösterdiği belirlendi. Buna ilaveten, Salvia huberi'nin petrol eteri (IC50: 36,8 µg/mL) ve aseton (IC50: 24,6 µg/mL) ekstrelerinin anti-inflamatuvar aktivite sergilediği tespit edildi. Elde edilen ekstreler genel olarak düşük antikolinesteraz, tirozinaz ve üreaz inhibisyon aktivitesi gösterdiler. Yüksek antioksidan aktivite gösteren ekstreler fraksiyonlandırıldı. Kromatografik yöntemler kullanılarak 10 madde saflaştırıldı. Salvia ballsiana'nın aseton ve metanol ekstrelerinden betulinik asit (1), oleanolik asit (2), pisiferik asit (3), β-sitosterol 3-O-β-glikopiranozit (4), β-sitosterol (5) ve ursolik asit (6) ve Salvia huberi'nin aseton ve metanol ekstrelerinden β-sitosterol (7), tritetrakontanoik asit (8), benzenpropanoik asit 3,5-bis(1,1-dimetiletil) 4-hidroksi-oktadesilester (oktadesil 3-(3,5-di-tert-bütil-4-hidroksifenil) propanoat (9) ve ursolik asit (10) elde edildi. Saf maddelerin yapılarının belirlenmesinde spektroskopik yöntemler kullanıldı. Ayrıca türler arasındaki benzerlik ve farklılıkları tespit etmek amacıyla, parmakizi çalışmaları yapıldı. Bu amaçla, Salvia ballsiana ve Salvia huberi türlerinin aseton, metanol ve su ekstreleri 42 standart maddeye karşı HPLC-DAD ile analiz edildi. HPLC-DAD analizleri sonucunda yirmi üç madde tespit edildi ve miktarları belirlendi. Bu tez çalışması ile Salvia ballsiana ve Salvia huberi türlerinin köklerinden hazırlanan tüm ekstrelerin kimyasal içerikleri ile antioksidan, antikolinestraz, anti-inflamatuvar, tirozinaz inhibisyon, üreaz inhibisyon ve sitotoksik aktiviteleri ilk kez incelendi. Tritetrakontanoik asit (8) ve benzen propanoik asit 3,5-bis(1,1-dimetiletil) 4-hidroksi-oktadesilester (oktadesil 3-(3,5-di-tert-bütil-4-hidroksifenil) propanoat (9) isimli bileşikler Salvia türlerinden ilk defa elde edildi.