Sıçanlarda hepatik hasar oluşturan izotretinoine karşı Pistacia terebinthus L. meyve ve sakızının koruyucu etkisi

Günümüzde güzellik arayışının artmasıyla birlikte, akne vulgaris tedavisinde yaygın kullanılan vitamin A türevi izotretinoin; terapötik etkilerinin yanı sıra, karaciğer hasarı, oksidatif stres ve diğer ciddi yan etkileri nedeniyle tartışmalı bir ilaç haline gelmiştir. Bu çalışmanın amacı, izotretinoinin neden olduğu hepatotoksisiteye karşı, Türkiye'nin güney ve batı bölgelerinde yetişen ve halk arasında "menengiç" olarak adlandırılan Pistacia terebinthus'un meyve ve sakız ekstraktlarının koruyucu etkilerini deneysel bir modelde incelemektir. Bitki materyali, 2023 Eylül–Ekim döneminde toplanan meyve ve 2023 Kasım–Aralık döneminde toplanan sakız örneklerinden oluşmuş; Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Biyoloji Bölümü Herbaryumuna numune olarak kayıt altına alınmıştır. Toplanan materyaller, gölgede kurutulup elektrikli değirmende öğütüldükten sonra, 70 % etanol/30 % su içeren hidrolojik çözücü içerisinde 48 saat boyunca manyetik karıştırıcı kullanılarak ekstrakte edilmiş, filtrasyon ve rotary evaporasyon işlemleri sonrasında -18 °C'de muhafaza edilmiştir. Deneysel çalışmada, 2–3 aylık, 190–220 gram ağırlığındaki 64 Wistar albino erkek sıçan, standart barınma koşullarında sekiz grup (her biri 8 adet) halinde değerlendirilmiştir. Gruplar; kontrol (0,9 % NaCl), izotretinoin (40 mg/kg/gün), silimarin (200 mg/kg/gün), P. terebinthus meyve ekstraktı (200 mg/kg/gün), P. terebinthus sakız ekstraktı (200 mg/kg/gün) ve izotretinoin ile kombine uygulamalardan oluşmaktadır. İzotretinoinin indüklediği karaciğer hasarını değerlendirmek amacıyla, sıçanlardan alınan kan ve doku örneklerinde ALT, AST, LDH, HDL, toplam antioksidan seviye (TAS), toplam oksidan seviye (TOS), oksidatif stres indeksi (OSI) ve hidroksiprolin düzeyleri ölçülmüş; ayrıca dokuların histopatolojik ve immünohistokimyasal boyamaları gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler SPSS 26 programı kullanılarak tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ve Tukey'in çoklu karşılaştırma testleri ile analiz edilmiş, p < 0,05 anlamlılık düzeyi olarak kabul edilmiştir. Bu çalışma, Pistacia terebinthus meyve ve sakızının izotretinoin kaynaklı hepatotoksisiteye karşı koruyucu etkisini inceleyerek, silimarin ile karşılaştırmalı olarak yeni bitkisel tedavi stratejilerinin geliştirilmesine yönelik literatürdeki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Bu çalışmada, izotretinoinin sıçan karaciğerinde oksidatif stres, inflamasyon ve hücresel hasara yol açtığı, bu etkinin histopatolojik incelemelerle belirginleştiği bulunmuştur. İzotretinoin uygulanan grupta karaciğer dokusunda inflamasyon, apoptoz ve hiperemi gözlenmiş, bu da ilacın karaciğer fonksiyonlarını olumsuz etkilediğini göstermektedir. Pistacia terebinthus L. meyve ve sakızı, tek başına veya izotretinoin ile birlikte uygulandığında, bu hasarı önemli ölçüde azaltmış, histolojik yapıyı korumuştur. Özellikle Pistacia terebinthus sakızının, karaciğer dokusundaki hasarı daha etkili bir şekilde azaltma potansiyeli göstermiştir. Biyokimyasal parametrelerde ise, izotretinoin uygulanan grupta hidroksiprolin, TOS ve OSI seviyelerinde anlamlı artışlar ve TAS seviyesinde düşüş gözlemlenmiştir. Pistacia terebinthus meyve ve sakızının bu parametreleri iyileştirdiği, oksidatif stresi ve hepatotoksisiteyi azaltarak karaciğer koruma sağladığı anlaşılmaktadır. Silimarin de benzer şekilde hepatoprotektif etki göstermiştir. Sonuç olarak, Pistacia terebinthus L. meyve ve sakızı, izotretinoinin yol açtığı hepatotoksisiteye karşı etkili bir koruyucu ajan olarak potansiyel taşımaktadır. Bu bulgular, bu bitkinin antioksidan ve hepatoprotektif özelliklerinin gelecekte farmakolojik tedavi stratejilerine dahil edilmesine olanak sağlayabilir. Anahtar Kelimeler: İzotretinoin, Pistacia Terebinthus, Karaciğer, Menengiç Sakızı, Sıçan