Sefaretname-i Buhara: Bir tarihi ve siyasi raporun tercüme ve analizi

1843 yılında Kaçar Hanedanlığı ile Buhara Hanlıkları arasında siyasi ilişkiler nedeniyle, Kaçar Hanedanlığı döneminde Muhammet Şah'ın emriyle Buhara şehrine gönderilen Abbas Gol-i Han isimli büyükelçi tarafından yazılan Sefaretnâme-i Buhârâ yapıtı ele alınmıştır. Söz konusu sefaretnâmede, dönemin tarihi olayları göz önünde tutularak, siyasi bağlamı ile birlikte ortaya konulmuştur. Bundan dolayı, sefaretnâmede yer alan Türkistan hanlıkları ile ilgili meseleler ve özellikle Buhara Hanlığı'nda Emir Nasrullah'ın dönemi incelenmiştir. Tezin birinci bölümünde, sefaretnâme hakkında ayrıntılı bilgilere yer verilerek, Sefaretnâme-i Buhara'nın ortaya çıkış nedeni kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. O dönemde, Türkistan hakkında yazılmış seyahatnameler de karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Tezimizin ikinci bölümünde, Kaçar Hanedanlığı ve Türkistan hanlıkları arasındaki ilişkiler ele alınmıştır. Özellikle Muhammed Şah dönemi ayrıntılı olarak incelenerek, Sefaretnâme-i Buhârâ yazıldığı dönemde, iki devlet arasında gerçekleşen siyasi ve dini münasebetler bütüncül bir bakış açısıyla ortaya konulmuştur. Bununla birlikte, söz konusu devletlerin mukadderatında önemli bir rol oynayan İngiltere ve Rusya'nın Türkistan bölgesine yönelik emellerine de temas edilmiştir. ''Türkistan'', ''Buhara'', ''Türkistan'a gelen seyyahlar'' ve ''Türkistan'da kölelik'' başlıkları altında o dönemin siyasi durumu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Tezimizin üçüncü bölümündeSefaretnâme-i Buhârâ yapıtının Farsça'dan başka bir dile ilk tercümesini Türkçe'ye çevirerek, kazandırmış olduk. Ayrıca Sefaretnâme-i Buhârâ'nıniçeriğinin de olan bilgiler ile Buhara' da yaşayan toplumun kültürel, dini ve siyasi özellikleri ele alınarak, verilen bazı bilgiler tartışıldı. Yazarın Türkistan bölgesi ile ilgili coğrafi, etnik bilgiler ve içtimai yaşam tarzları da analiz edildi. Son olarak Sefaretnâme-i Buhârâ'nınortaya çıkmasının ana sebebi olan misyoner Dr. Joseph Wolff'un Buhara'da ölümden kurtuluş serüveninini başka önemli bilgiler ile birlikte kayda almış bulunduk. Genel olarak yapılan çalışma sonucunda yazılış tarihi ve yazarı belirsiz olan Sefaretnâme-i Buhârâ yapıtının tam olarak hangi tarihde ve kimin tarafından yazıldığını tesbit ederek dönemin bazı karanlık noktalarına işik tuttuk.