Sendika dergilerinde özelleştirme gündemi: Petrol-İş ve Tek Gıda-İş örnekleri

İşçilerin sesi ve işçi sınıfının gündemleri ana akım medyada duyulmaz haldedir. İşçi sınıfı mücadelesine dair gelişmeler, işçi hakları ve işçilerin güncel koşulları gibi konular ana akım medyada kendine yer bulamamaktadır. İşçi sınıfının kendi yayınlarını oluşturmaya başlaması tarihte de bu durumun yaşanmasından doğan ihtiyaç ile olmuştur. İşçi mücadelesinin yükseldiği dönemlerde bu mücadelenin ve işçilerin gündemlerinin ana akım medya tarafından görmezden gelinmesi ile işçiler çareyi kendi bağımsız yayınlarını çıkarmakta bulmuştur. Bu yayınların ardından sendikacılık tartışmalarının ve sendikalaşma propagandasının yoğun olarak yapıldığı yarı-sendikal yayınlar ve nihayetinde sendikaların çoğalması ve güçlenmesi ile sendikaların yayın organları çıkarılmaya başlanmıştır (Streitmatter, 1999, s. 99-100; "Sendika Basını", 1998, s. 13-16). Bu çalışma sendika yayınlarının günümüzde işlevlerinin neler olduğuna, hangi konuları, ne şekilde gündem ettiğine ve içeriklerinin ne gibi koşullara bağlı olarak değiştiğine dair bir merak sonucunda şekillenmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın konusu yakın tarihte işçi sınıfı için kritik bir gündem olan özelleştirme gündeminin sendika yayınlarında ele alınış biçimidir. Özelleştirme gündeminin takip edilmesinin sebebi, bu uygulamanın 1980 sonrasında işçi sınıfının iş güvencesine, örgütlülüğüne, sendikal ve sosyal haklarına en büyük saldırılardan biri olmasıdır. Aynı zamanda özelleştirmelerin gerçekleştirilmesiyle özellikle kamu işletmelerinde örgütlü sendikaların da güncel durumu etkilenmiştir. Özelleştirilen kurumlarda yapılan toplu işten çıkarmalar ile bu kurumlarda örgütlü sendikalar üye kaybetmiş ve dolayısıyla toplu pazarlık güçleri zayıflamıştır. Bunun yanında özelleştirilen şirketler özel sektör koşullarına uyum sağlamak için farklı alanlara girmiş, işçilerin farklı işkollarına dağılması sendikaların yetki alanlarını daraltmıştır (Kağnıcıoğlu, 1999, s. 256-263). Medya tarafından bakılldığında ise özelleştirme konusunun ana akım medyada işçi sınıfının sesini duyuracak şekilde değil, yayın politikaları ve sahiplik yapıları ile paralel şekilde ele alındığı görülmektedir. Bu gündem, istenen yönleri öne çıkarılarak ve işçi sınıfı ile alakalı boyutları atlanarak işlenmiştir (Epikman, 2007; Yüksel, 2002; Yıldız, 2002). Özelleştirmelerin işçi sınıfı için ne gibi sonuçları olacağı, işçilerin ve sendikaların bu konuda nasıl bir tutum aldığı, siyasi olarak konuya nasıl baktığı ana akım medyanın gündemine girememiştir. Bu noktada sendikaların hem kurumsal olarak kendi geleceğini, hem de temsil ettiği sınıfın geleceğini etkileyecek olan bu konuyu kendi yayınlarında nasıl aktardığı ve bunu yaparken yayınlarına nasıl bir işlev yüklediği sendika yayıncılığı ile alakalı akla gelecek sorulardandır. Çalışmanın bu noktadan hareketle belirlenen amacı 1980 sonrasında işçi sınıfı için en önemli gündemlerden biri olan özelleştirme konusunun iki ayrı sendikal yayında ne şekilde ele alındığını incelemek ve bunun üzerinden bu iki sendikanın sendika yayıncılığı anlayışlarına, sendika yayınlarına atfettikleri işlevlere ve bu gündeme yaklaşımlarına dair bir tartışma yürütmektir. Zira sendikaların güncel siyasi tutumları, sendikacılık anlayışları ve sendika yayınlarını nasıl araçlar olarak gördüklerine göre işçi sınıfına dair gündemleri ele alış biçimleri değişecektir. Bu, çalışmanın temel varsayımını oluşturmaktadır. Çalışmanın bu ve diğer varsayımları aşağıdaki şekilde netleştirilmiştir:  Sendikaların farklı siyasi tutumları işçi sınıfına dair gündemleri yayınlarında nasıl ele aldıklarına etkide bulunmaktadır. Bu tutumun hem sendikalar arasında hem de dönemden döneme değişmesiyle sendika yayınlarının içeriği, dili ve işlevleri değişiklik göstermektedir.  Sendika yayınlarının kullanım amaçları ve işlevleri her dönemin özgün koşullarına göre değişmektedir. Sendikanın yayıncılık anlayışı ve siyasi tutumunun yanında işçi sınıfının mücadelesi bu değişimde bir etmendir.  Sendika yayınları sendikaların diğer sendikalarla ilişkilerini ve dönemin sendikacılık tartışmalarını okumak açısından kaynak oluşturmaktadır. Bu alanlardaki tutum farklılıkları yayınların kullanım amaçlarına ve işlevlerine yansımaktadır. Bu varsayımları sınamak için ise üretim hacimleri, geçmişleri ve çalışan işçi sayısının yüksekliği ile özelleştirme süreci en çok ses getiren Kamu İktisadi Teşekkülleri'nden (KİT) olan TÜPRAŞ, PETKİM, POAŞ ve TEKEL'in özelleştirme süreçlerinin izlenmesine karar verilmiştir. Dolayısıyla çalışmanın örneklemi olarak da bahsi geçen KİT'lerde örgütlü olan Petrol-İş ve Tek Gıda-İş sendikalarının süreli yayınları, Petrol-İş ve Tek Gıda-İş dergileri seçilmiştir. İncelenmek üzere Petrol-İş ve Tek Gıda-İş'in seçilmesinde bir diğer sebep ise bu iki yayını çıkaran sendikaların özelleştirmelerin büyük oranda tamamlandığı 2000'li yılların öncesinde bu KİT'lerde yüksek oranlarda örgütlü durumda olmaları ve aynı zamanda siyasi tutumları açısından kuruluşlarından itibaren farklı konumlara sahip olmalarıdır. Bu iki sendika Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşları arasında olan TÜPRAŞ, PETKİM, POAŞ ve TEKEL'in 2000'li yıllarda özelleştirilmesinden sonra büyük oranda üye kaybetmiştir. Özelleştirme sendikal haklara ve iş güvencesine karşı da bir saldırıdır. TÜPRAŞ, PETKİM, POAŞ ve TEKEL işçileri bu saldırıları direnişle karşılaşmıştır. Bu çalışmada Petrol-İş ve Tek Gıda-İş sendikalarının bütün bu süreçte yayınlarını bu gündemi aktarmada ne şekilde kullandığı araştırılmıştır. Tezin araştırma soruları ise aşağıda şekilde belirlenmiştir: • Petrol-İş ve Tek Gıda-İş dergilerinde özelleştirme gündemi en çok hangi yıllar ve dönemlerde ele alınmıştır? Bu artışların olası sebepleri nelerdir? • Özelleştirme gündemi bu sendikal yayınlarda nasıl ele alınmıştır? • Özelleştirme gündemi ele alınırken bu sendikal yayınlara nasıl bir işlev yüklenmektedir ve bu işlevler ilgili dönemdeki gelişmelere göre nasıl değişmektedir? • İki sendikal yayının özelleştirme gündemini ele alma ve aktarma biçiminde ne gibi farklar bulunmaktadır? KİT'lerin özelleştirilmesi konusu ilk defa 24 Ocak 1980 Kararları ile gündeme gelmiştir. 2010 yılında ise son olarak TEKEL'in de özelleştirilmesi ile bu dört kurumun hiçbirinin kamuya ait hissesi kalmamıştır. Özellikle özelleştirmelerin yasalar ile yolunun açıldığı ve gerçekleştirilmeye başlandığı 2000'li yıllar özelleştirme gündemi açısından kritik yıllardır. Bu sebeple araştırma dahilinde, bu kritik dönemi de sonuna kadar kapsayacak şekilde dergilerin 1980-2010 yılları arasında çıkan sayıları taranmıştır. Araştırma yöntemi olarak ise nicel ve nitel içerik analizi kullanılmıştır. Bu noktada sırası ile araştırmanın bütün bölümlerinden, konuyu aktarmak ve tartışmayı genişletebilmek için oluşturulmak istenen yapıdan bahsetmek faydalı olacaktır. Araştırmanın saha çalışmasına geçmeden önce iki bölümden oluşan bir literatür anlatımı bulunmaktadır. Literatürün "Dünyada ve Türkiye'de Sendika Basını" başlıklı ilk bölümünde öncelikle dünyada sendika basınının doğuşuna yer verilmiş, ardından Türkiye'de sendika basınının tarihsel gelişimi anlatılmıştır. Bu yapılırken işçi sınıfı ve sendikacılık açısından dönüm noktası niteliğindeki olay ve tarihler genel hatlarıyla anlatıma dahil edilmiştir. Anlatım, yine bu dönüm noktalarına göre dönemlere ayrılmış ve bu dönemlerde sendika basının içinde bulunduğu durum tarif edilmiştir. Burada Türkiye'de sendika yayıncılığının gelişiminin dünya ile paralel sebepler ve benzer bir gelişim hattı ile olduğu görülmektedir. Önceleri işçilerin seslerini duyurmak için bağımsız olarak çıkardığı yayınlar, sendikaların kurulmaya başlanması ile yarısendikal ve nihayetinde sendikal yayınları doğurmuştur. Yine dünyadaki örnekleri ile benzer şekilde işçi sınıfı mücadelesinin ve sendikacılık hareketinin canlı olduğu dönemlerde yayınların sayısında, etkililiklerinde ve içeriklerinde artış olmuştur. Buna göre sendikacılığın, işçi sınıfı mücadelesinin ve sol siyasetin en etkili olduğu 1960- 1980 dönemi, sendika basını açısından da zengin bir dönemdir. Bu bölümün kalan kısmında ise sendika yayınlarının genel nitelikleri, sendika yayıncılığının amaçları ve işlevleri hakkında bir anlatıma yer verilmiştir. Bu anlatım özellikle Türkiye sendika basınından örnekler ile desteklenmiştir. Zira bu örneklerin güncel durumu yorumlamak konusunda önemli çıkış noktaları olacağı düşünülmüştür. Literatürün ikinci bölümü "Türkiye'de Özelleştirme Uygulamaları Ve Kamu Sendikacılığı" başlığını taşımaktadır. Bu bölümde öncelikle neoliberal politikaların ve küreselleşmenin amaç ve sonuçlarından biri olan özelleştirme kavramının tanımına, dünyada ve ardından Türkiye'de gelişimine değinilmiştir. Özelleştirme uygulamalarının Türkiye'deki gelişimi Osmanlı'nın son döneminden itibaren uygulanan iktisat politikaları ile bağlantılı şekilde sunulmuştur. Buradaki amaç iktisat polikalarının neoliberal politikalara ve nihayetinde özelleştirme uygulamalara gelene kadarki değişiminin bir tablosunu sunmaktır. Aynı tarihsel anlatım içerisinde Cumhuriyet'in ilk yıllarında uygulanan devletçi iktisat politikalarının etkisi ile kurulan KİT'lere, bu kurumların siyasi ve ekonomik açıdan durumunlarına da değinilmiştir. 1950'li yıllar itibaren etkisini göstermeye başlayan karma ekonomi politikaları ile beraber iktidarın KİT'lere bakışının ve KİT'ler hakkında yaptığı planların nasıl değiştiği vurgulanmıştır. Önceleri sanayinin belkemiğini oluşturan ve halkın temel tüketim maddelerine uygun fiyatlarla ulaşmasını sağlayan KİT'ler, özel sektörün genişlemesinin önemsenmeye başlaması ile beraber özel sektörü hem üretilen ara mallar hem de kalifiye eleman ve üretim yöntemleri ile besleyen kurumlar olarak görülmeye başlanmıştır (Boratav, 2005). Nihayetinde 1980'li yıllara gelindiğinde, neoliberalizm yerleşme süreci başlamıştır. Bu dönemde iktisat politikalarının temel hedeflerini serbestleşme, sermayenin ve özel sektörün desteklenmesi, devletin küçültülmesi ve KİT'lerin özelleştirilmesi oluşturulması oluşturmuştur. Bu, belirtilen hedeflerle bağlantılı olarak işçi sınıfının iş güvencesine, sendikal ve sosyal haklarına saldırıların da arttığı bir dönemdir (Kazgan, 2006, s. 127-156). Bütün bu hedeflerin ilanı, özelleştirmeye dair plan ve kararların ilk kez resmi olarak gündeme getirilmesi 24 Ocak Kararları ile olmuştur. Bu politikalar oldukça keskindir ve işçi sınıfını derinden etkileyecektir. Öyle ki uygulanabilmesi için 12 Eylül 1980 Darbesi ile zeminin hazırlanması gerekmiştir. 24 Ocak Kararları ve 12 Eylül 1980'ın ardından yeri sağlamlaştırılan neoliberal politikaların bir uzantısı olarak özelleştirmeler sıklıkla gündeme getirilmiştir. KİT'lerin topluma yük olan ve zarar eden kurumlar olduğu ve özelleştirilmeleri gerektiği iktidar tarafından vurgulanan söylemler haline gelmiştir. Ancak bu vurgulara ve özelleştirme planlarının açıklanmasına rağmen, işçi sınıfının, sendikaların ve özelleştirme karşıtlarının mücadeleleri ile, 2000'li yıllara kadar özelleştirmeler uygulamaya konulamamıştır. 2000 sonrasında ise planlar hızlıca hayata geçirilmeye başlanmış, kamu işletmelerin bütününe yakını 2000'li yıllarda özelleştirilmiştir (Çelik, 2017, s. 62). Literatürün Türkiye'de özelleştirm uygulamalarının geçmişini anlatan bu bölümünde, çalışmanın örneklemini oluşturan dergileri çıkaran, petrol ve gıda sektörlerinde örgütlü Petrol-İş ve Tek Gıda-İş sendikalarının geçmişine ve kamu sendikacılığının genel bir tasvirine de yer verilmiştir. Son olarak ise POAŞ, TÜPRAŞ ve PETKİM'in özelleştirilme süreçleri, işçilerin ve sendikaların bu dönemdeki tepkileri aktarılmıştur. "Petrol-İş ve Tek Gıda-İş Sendikalarının Dergilerinde Özelleştirme Gündeminin Ele Alınışı" başlıklı üçüncü bölüm ise, bu çalışmanın özgün sonuçlarının elde edildiği saha araştırmasını içermektedir. Sahanın ilk aşamasını oluşturan nicel içerik analizi bölümünde incelenen Petrolİş ve Tek Gıda-İş yayınlarının dergi formatı, yayın periyodu, sayfa sayısı, yayın kurullarına göre bir analizi ve özelleştirme içeriklerinin türleri ve ve yıllara göre dağılımı sunulmuştur. İki yayının da ilk çıktığı yıllarda gazete formatında olduğu, sonrasında dergi formatına evrildiği, yayın periyodlarında ile süregelen bir düzensizlik olduğu görülmüştür. Bu bölümde elde edilen verilerde dikkat çeken başka bir nokta iki yayının da yayın kurullarının aynı zamanda sendika yönetim kurulu kadrosunda bulunan isimlerden oluşmasıdır. görülmektedir. Yalnızca Petrol-İş'in 2005 yılı sonrasındaki sayılarında yönetim kurulu kadrosu dışında bir isim genel yayın yönetmeni ve yazı işleri müdürü pozisyonundadır. Sahanın ikinci aşaması olan nitel içerik analizi bölümünde ise ilgili yayınların hepsi incelenerek özelleştirme konusunu ele alış biçimlerindeki benzerlikler ve farklılıklar, dönemlere göre eğilimler ve bazı dikkat çeken noktalar ortaya konulmuştur. Bu yapılırken betimleyici bir anlatım izlenmiş ve bulgular özelleştirme uygulamarındaki tarihsel dönüm noktaları ile paralel olacak şekilde iki döneme ayrılarak sunulmuştur. İlk dönem 1980-2000 yılları arasıdır. Petrol-İş'te bu dönemden itibaren konunun ekonomi-politik analizlerle, zaman zaman işçilerin de katkı sunduğu çeşitli içeriklerle, Tek Gıda-İş'te ise dönem içerisinde farklılık gösteren ve zaman zaman ikircikli bir tutum ile aktarıldığı görülmüştür. Özelleştirmenin yayınlarda ana gündem haline gelmesi ise beklenildiği gibi, bulguların tasniflenmesi için belirlenen ikinci dönem olan 2000-2010 yılları arasında olduğu ortaya konulmuştur. Bu dönem boyunca da özelleştirme gündeminin aktarılmasında iki yayın arasında hem siyasi tutumlarından, hem de sendikacılık ve yayıncılık anlayışlarından doğan farklar betimlenmiştir. Nitel içerik analizinin sonucunda iki sendikanın da dergilerinde özelleştirme gündemini ele alış biçimlerinin, bu yayınların kullanım amaçlarının, yayınlara yüklenen işlevlerin hem dönemlere göre kendi içerisinde hem de birbirleri arasında farklılıklar gösterdiği ortaya konulmuştur. Bu farklılıklarda yayıncılık anlayışlarının yanısıra sendikaların siyasi tutumlarının etkili olduğu sonucuna varılmıştır. Sonuç ve bulguların değerlendirilmesi bölümünde bütün bunlar çerçevesinde bir tartışma yürütülmüş ve daha önce sıralanan varsayımları doğrular nitelikte sonuçlara varılmıştır.