Sivas eyaletinde Cebelü bedeli uygulaması (1190-1233 / 1776-1817)

Osmanlılarda timar sistemi çerçevesinde timar sahiplerinin sefere götürmekle yükümlü oldukları tam teçhizatlı askere "cebelü" denilmektedir. Timar sahiplerinin cebelü asker yükümlülüğü kanunnamelerde düzenlenmiştir. Bu kanunnamelerdeki hükümlere göre, timarlı sipahiler kendi dirliklerinin (iptida) üzerindeki her üç bin akçe, zeamet sahipleri ilk beş bin akçeden sonra her beş bin akçe için bir cebelü sefere götürmeleri gerekmekteydi. Cebelü yükümlülüğü olan timar ve zeâmet sahipleri cebelü çıkarmadıklarında, kendilerinden "bedel-i cebelü" adı altında vergi talep edilirdi. Mevcut literatüre göre, XVII ve XVIII. yüzyıllarda savaş tekniklerinin değişmesi, timarlı asker ihtiyacının azalması ve hazinenin paraya olan ihtiyacın artması sebepleriyle cebelü bedeliyesi uygulaması yaygınlaşmıştır. Bu tez çalışması 1776 yılına ait 587 ve 1817 yılına tarihlenen 644 Numaralı Sivas Eyaleti Cebelü Bedeliyesi Defterlerinin transkripsiyon ve değerlendirilmesini kapsamaktadır. Tez çalışmasının amacı, her iki defterdeki cebelü bedeli kayıtlarını nicelik ve içerik yönünden karşılaştırma yoluyla 1776-1817 döneminde cebelü bedeli sisteminde yaşanan sorunları tespit etmek ve her iki dönemi analiz etmektir. Tez, giriş, üç ana bölüm, sonuç ve ekler kısmından oluşmaktadır. Birinci bölümde, timar sistemi ve bu sistemle ilgili tutulan defterler hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, iki Sivas Cebelü Bedeli Defteri'nde tespit edilen bedel uygulaması ile ilgili kayıtların yıllara göre sayısal dağılımı ile şekil ve içerik olarak değerlendirmesi yapılmıştır. Önce timar sistemi ile ilgili bilgiler verilmiş, sonra timar sistemi ile ilgili cebelü bedeli uygulaması içerik olarak kategorize edilerek veriler tablolar halinde gösterilmiştir. Tezin üçüncü bölümde, her iki cebelü bedeliyesi defterlerindeki verilerin idari yapı bakımından kısa bri değerlendirmesi yapılmıştır. Sonuç kısmında tezin ana bölümlerinden elde edilen bulgulardan ulaşılan sonuçlar üzerinde durulmuştur. Ekler kısmında ise incelenen iki defterden tespit edilen her bir livâdaki cebelülerin nahiyeleri, köyleri ve isimleriyle tabloya dökülmüştür. Ayrıca her iki cebelü bedeliyesi defterinden örnek sayfalar ve tarnskripsiyonlarına yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Cebelü Bedeliyesi Defterleri, Timar Sistemi, Hazine, Osmanlı Devleti.