Sivas'ta Hilal-i Ahmer (Kızılay) Cemiyetinin faaliyeti (1914-1932)

Önceleri Sivas'tan yardım toplamakla yetinen Hilal-i Ahmer Cemiyeti, burada I. Dünya Savaşı sırasında teşkilatlanmıştır. Cemiyetin savaşta Sivas'taki faaliyetini Kafkas Cephesi'ndeki gelişmeler şekillendirmiştir. Cepheye destek amacıyla 1 Aralık 1914'te Sivas'ta bir Hilal-i Ahmer Hastanesi kurulmuştur. Sivas; 1916'da Erzurum, Trabzon, Erzincan'ın işgaliyle cepheye en yakın ve işgal edilmemiş şehir olarak cephenin sağlık üssü hâline gelmiştir. Savaşın başında cemiyetçe cephede Erzurum'da kurulan Hilal-i Ahmer Hastanesi ve hastane sıhhi heyeti; bu şehrin işgali üzerine Erzincan'a, Erzincan'ın da işgali üzerine Sivas'a nakledilerek Mart 1918 ortalarına kadar burada faaliyet göstermiştir. 1915'te Erzurum'da kurulan aşı darülistihzarı da şehrin işgali üzerine Erzincan'a, Erzincan'ın da işgali üzerine Sivas'a nakledilmiş ve burada cemiyet bünyesinde çalışarak çeşitli aşılar üretmiştir. Bulaşıcı hastalıklarla mücadelede görülen lüzum üzerine Erzincan'dan nakledilen aşı darülistihzarının dışında Nisan 1917'de Sivas'ta cemiyet ile Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesinin ortaklığında "Çiçek Aşısı Darülistihzarı (Aşıhane) ve Daülkelp (Kuduz) Tedavihanesi" denilen yeni bir müessese kurulmuştur. Müessesenin Çiçek Aşısı Darülistihzarı denilen biriminde zamanla çiçek aşısının yanında başka aşılar da üretilmiş ve burası 1929'a kadar Türkiye'nin en önemli aşı üretim merkezlerinden biri olarak çalışmıştır. Kuduz Tedavihanesi ise 1930'lu yıllarda da faaliyetini sürdürmüştür. Sivas'ta cemiyet bünyesinde çalışan bu müesseselerle sivil halka ve orduya önemli sağlık hizmetleri sunulmuştur. Cemiyet; Sivas'taki faaliyeti esnasında buradan yardımlar toplamış, esirlerin tedavileriyle ilgilenmiş, ordu, ahali ve hayvanlar arasındaki salgın hastalıklarla mücadele etmiş, dul ve yetimler ile çeşitli kurum ve kuruluşlara, vilayat-ı şarkiye mültecilerine, Lozan mübadillerine ve mübadele harici olarak gelen muhacirlere yardımlarda bulunmuştur. Bu çalışmada cemiyetin 1914-1932 yıllarında Sivas'taki faaliyeti başta Kızılay arşiv belgeleri olmak üzere çeşitli birincil ve ikincil kaynaklar kullanılarak incelenecektir.