The late Ottoman kalam tradition: İsmail Gelenbevi (1730-1791) and his kalam treatises

İsmail Gelenbevi (ö. 1790) 18 ve 19. yüzyılın en mühim alimlerindendir. Gelenbevi hakkında bugüne kadar yapılan çalışmaların hepsi değilse de büyük bir çoğunluğu; onun mantık, münazara ve matematik alanlarına yaptığı katkıları tartışmaktadır. Bu tez, Gelenbevi'nin veciz bir biyografisini sunup bütün eserlerinin şerhli bir biblografyasını vererek, onun hayatı ve eserlerine bir giriş mahiyeti taşır. Dahası, Gelenbevi'nin Kelam alanındaki temel eseri olan Devvani'nin (ö. 1509) Aduddin el-ici akaidi şerhine dair haşiyesine eğilerek onun Kelam'a yaptığı katkıları da göstermeye çalışmaktadır. Tez, özellikle Gelenbevi'nin teselsül, epistemoloji, insan eylemi ve subjektivite kavramlarını ele alış biçimini araştırmaktadır. Netice olarak ortaya çıkmaktadır ki, bu kavramlar üzerinden yaptığı çalışmada, yeni ve güçlü argümanlar sunan ve ayrıca daha önce benzerine rastlanmayacak denli derinlikli şekilde insan subjektifliğini teorize edern Gelenbevi, Kelam literatürünün gelişimine büyük katkılar sunmuştur. Tez ayrıca Gelenbevi'nin daha önce yayımlanmamış 6 talikatının da edisyon kritiklerini de içermektedir: 1) Bir ayetin tefsiri hakkında talikat, 2) Eylem ve iman meselesi hakkında uzun bir talikat, 3) Takaddüm hakkında bir talikat, 4) Tekabül hakkında bir talikat, 5) Vasıta üzerine bir talikat.