Sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları ve geçersizliği

Hukukumuzda sorumsuzluk anlaşmaları; borçluya, borca aykırı davranışından doğacak olan sorumluluğunu önceden yapacağı bir anlaşma ile kısmen veya tamamen engelleme imkanı tanımaktadır. Ancak, bu imkan sınırsız bir şekilde düzenlenmemiş ve kanun koyucu tarafından çeşitli hükümlerle sınırlandırılmıştır. Kanun koyucunun sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmasının amacı, alacaklıyı koruma ve kamu düzenini sağlamaktır. Çünkü olağan borç ilişkilerinde ve hayatın olağan akışında alacaklının karşı menfaat elde etmeksizin ileride kendi aleyhine sonuçlar doğuracak olan sorumsuzluk anlaşmasını kabul etmesi kendisinden beklenecek bir davranış değildir. Ancak uygulamada ekonomik ve sosyal olarak daha zayıf olan alacaklılar, sorumsuzluk anlaşmasını hüküm ve sonuçlarını anlamadan kabul etmekte ve neredeyse üzerinde hiç düşünmemektedir. Nitekim kanun koyucu da bu gerçeği göz önünde bulundurarak sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmıştır. Kanun koyucunun sorumsuzluk anlaşmalarını sınırlandırmasının nedeni sorumsuzluk anlaşması ile alacaklının uğrayacağı belirsizliği ortadan kaldırmaktır. Zira sorumsuzluk anlaşması düzenlendiğinde henüz borca aykırı davranış gerçekleşmemiş ve alacaklının zararı doğmamıştır. Dolayısıyla alacaklı, zararını ve bu kapsamda tazminat hakkını bilmeden sorumsuzluk anlaşması düzenlemekte ve borçluyu sorumluluktan kurtarmaktır. Bu nedenle kanun koyucu sorumsuzluk anlaşmalarını genel ve özel hükümler ile sınırlandırmıştır. Çalışmamızda da sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları, bu sınırlara uymayan sorumsuzluk anlaşmalarının geçersizliği ve meydana gelen geçersizliğin sonuçları açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışmamızın ilk bölümü, sorumsuzluk anlaşması kavramı ve sorumsuzluk anlaşmasının niteliği olmak üzere iki alt başlığa ayrılmıştır. İlk alt başlıkta öncelikle sorumsuzluk anlaşmasının tanımını yapabilmek için sorumluluk ve sorumsuzluk kavramları açıklanmış ve devamında sorumsuzluk anlaşmasının tanımı yapılmıştır. Sorumsuzluk anlaşmasının tanımı kapsamında dar ve geniş anlamda sorumsuzluk anlaşmaları ve devamında sorumsuzluk anlaşmasının terminolojisi açıklanmıştır. Ardından sorumsuzluk anlaşmalarının amacı açıklanmış ve devamında sorumsuzluk anlaşmalarının hukuki dayanağı olan irade serbestisi ilkesi ve sözleşme özgürlüğü açıklanmıştır. Çalışmamızın ilk bölümünün ikinci alt başlığında ise sorumsuzluk anlaşmasının niteliğinden bahsedilmiştir. İlk olarak iki taraflı bir sözleşme olan sorumsuzluk anlaşmasının kurulması açıklanmış ve sorumsuzluk anlaşmasının kurulması hususunda özellik arz eden durumlara değinilmiştir. Özellikle sorumsuzluk anlaşmasının susma yoluyla kurulması, genel işlem koşullarıyla kurulması ve ilan yoluyla kurulması açıklanmış ve bu konulara ilişkin farklı görüşlere yer verilmiştir. Devamında ise sırasıyla sorumsuzluk anlaşmasının hukuki niteliği, şekli ve türleri açıklanmıştır. Çalışmamızda sorumsuzluk anlaşmasının türleri borçlunun sorumluluğunu tamamen bertaraf eden ve borçlunun sorumluluğunu sınırlandıran sorumsuzluk anlaşmaları olarak ikiye ayrılmıştır. Borçlunun sorumluluğunu sınırlandıran sorumsuzluk anlaşmalarının türlerini açıklamak için bankalar tarafından kullanılan güncel kredi sözleşmelerinden ve Yargıtay kararlarından örnekler verilmiştir. Çalışmamızın birinci bölümünün son kısmında ise sorumsuzluk anlaşmaları benzer hukuki kurumlar ile karşılaştırılmış ve aradaki benzerliklere ve farklılıklara dikkat çekilmiştir. Çalışmamızın ikinci bölümünde sorumsuzluk anlaşmalarının sınırları açıklanmıştır. İkinci bölüm, sorumsuzluk anlaşmalarının genel ve özel sınırları olmak üzere iki alt başlığa ayrılmıştır. Sorumsuzluk anlaşmalarının genel sınırları açıklanırken yalnızca Türk Borçlar Kanunu'nun 115. ve 116. maddelerinde düzenlenen sınırlara değinilmiştir. Bu kapsamda sorumsuzluk anlaşmalarının genel sınırları kanun sistematiğine uygun bir şekilde borçlunun kendi fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları ve borçlunun yardımcı kişinin fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları olmak üzere ikiye ayrılarak incelenmiştir. Sözleşme hukukunun tamamında uygulama alanı bulan Türk Borçlar Kanunu'nun 27. maddesinde düzenlenen sınırlar ise üçüncü bölümde sorumsuzluk anlaşmalarının geçersizliği başlığı altında açıklanmıştır. Sorumsuzluk anlaşmalarının genel sınırları kapsamında borçlunun kendi fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları, ağır kusur ve hafif kusur olmak üzere ikiye ayrılarak açıklanmıştır. Devamında buradaki özel durumlara değinilmiş ve Yargıtay kararları ile örneklendirilmiştir. Borçlunun yardımcı kişinin fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşmaları başlığı altında ise öncelikle borçlunun yardımcı kişinin fiillerinden sorumluluğu için gerekli koşullar açıklanmıştır. Ardından yardımcı kişinin fiillerinden sorumluluğun hukuki dayanağından bahsedilmiş ve borçlunun yardımcı kişiden sorumluluğu ile adam çalıştıranın sorumluluğu kurumları arasındaki farklar ortaya konulmuştur. Devamında ise yardımcı kişi kavramı açıklanmış, bu kavramın çerçevesi çizilmiş ve yardımcı kişi sayılmayan durumlardan bahsedilmiştir. Son olarak da yardımcı kişinin fiillerine yönelik sorumsuzluk anlaşması ve istisnası açıklanmıştır. Sorumsuzluk anlaşmalarının özel sınırları başlığı altında ise kanun koyucunun bazı sözleşme tiplerinde sorumsuzluk anlaşmaları ile ilgili düzenlediği özel hükümlere yer verilmiştir. Bu başlık altında öncelikle Türk Borçlar Kanunu'nun 115. ve 116. maddelerindeki genel hükümler ile özel hükümler arasındaki kanun çatışması ve uygulama sorununa değinilmiştir. Ardından sırasıyla satıcının ayıba ve zapta karşı tekeffül borcundaki, kiraya verenin teslim borcundaki, konaklama, garaj ve otopark ve benzeri yerleri işletenlerin yapacağı sözleşmelerdeki, Karayolları Trafik Kanunu'ndan kaynaklanan sorumluluklardaki ve paket tur sözleşmelerindeki sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin özel hükümler açıklanmıştır. Ayrıca bu özel sınırlamalara ilişkin Yargıtay kararlarından örnekler verilerek ikinci bölüm tamamlanmıştır. Çalışmamızın üçüncü bölümünde sorumsuzluk anlaşmalarının geçersizliği, kesin hükümsüzlük ve yazılmamış sayılma başlıkları altında açıklanmıştır. İlk olarak sorumsuzluk anlaşmasının, Türk Borçlar Kanunu'nun 27. maddesinde düzenlenen sınırlara aykırı olması üzerine durulmuş ve kesin hükümsüzlük yaptırımı açıklanmıştır. Uygulamada sorumsuzluk anlaşmaları genellikle genel işlem koşullarıyla düzenlendiğinden, sorumsuzluk anlaşmalarının yazılmamış sayılması başlığı altında öncelikle genel işlem koşullarına ilişkin açıklamalar yapılmıştır. Bu kapsamda sorumsuzluk anlaşmasının genel işlem koşulları ile düzenlenmesi halinde hüküm ve sonuç doğurabilmesi için gerekli koşullara yer verilmiştir. Ardından sorumsuzluk anlaşmalarının yazılmamış sayılma yaptırımı açıklanmış ve yazılmamış sayılma yaptırımına ilişkin öğretideki farklı görüşlere yer verilmiştir. Son olarak genel işlem koşullarıyla düzenlenen sorumsuzluk anlaşmaları hakkında kesin hükümsüzlük yaptırımının uygulanacağı durumlar açıklanmıştır. Çalışmamızın üçüncü bölümünün son kısmında ise sorumsuzluk anlaşmalarının geçersizliğinin sonuçları açıklanmıştır. Öncelikle bir bütün halinde sorumsuzluk anlaşmalarının geçersiz olmasından bahsedilmiştir. Ardından sorumsuzluk anlaşmasının yan anlaşma şeklinde düzenlenmesi durumunda geçersizliğinin asıl sözleşmeye etkisi açıklanmıştır. Devamında ise yan anlaşma şeklinde düzenlenen sorumsuzluk anlaşmasının geçersizliği halinde borçlunun sorumluluğunun nasıl belirleneceğinden bahsedilmiştir. Sorumsuzluk anlaşmasının genel işlem koşullarıyla düzenlenmesi durumunda ise aynı şekilde önce geçersizliğin asıl sözleşmeye etkisinden bahsedilmiştir. Ardından da genel işlem koşullarıyla düzenlenen sorumsuzluk anlaşmasının geçersizliği halinde borçlunun sorumluluğunun nasıl belirleneceği açıklanarak çalışmamız sonlandırılmıştır.