Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının ekolojik okuryazarlık düzeyleri ve çevre eğitimi öz yeterlikleri arasındaki ilişkinin modellenmesi

Çevre eğitiminin, insanların doğanın önemini kavrayarak çevreyle uyumlu bir biçimde yaşamalarını sağlamaya odaklandığı ve bu sebeple doğanın korunması ve sürdürülebilir bir gelecek için bilinçli, sorumlu ve ekolojik okuryazar bireylerin yetişmesini hedeflediği bilinmektedir. Bu nedenle sosyal bilgiler öğretmen adaylarına verilen çevre eğitimi, doğanın önemini ve çevreyle uyum içinde yaşama ihtiyacını anlamalarını sağlayacağı için önem taşımaktadır. Sosyal bilgiler öğretiminde ekolojik okuryazarlık ve çevre eğitimi öz-yeterliği, sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının çevresel kavramları etkili bir şekilde öğretmek için gerekli bilgi, beceri ve özgüven ile donatılmasının önemi ile ilgilidir. Hem ekolojik okuryazarlığı hem de çevre eğitimi öz-yeterliği gelişen sosyal bilgiler öğretmen adayları, çevresel konuları öğretimlerine dahil etmek için hazırlıklı olacaklardır. Bu hazırlık, gelecekteki öğrencileri arasında çevre bilincini geliştirmek ve onları harekete geçirici davranışlara sevk etmek açısından önemlidir. Bu yönüyle, öğrenciler sadece çevresel konular hakkında bilgi edinmekle kalmayacak, aynı zamanda harekete geçme konusunda kendilerini güçlü hissederek daha sürdürülebilir ve bilinçli bir topluma katkıda bulunacaklardır. Kısacası, ekolojik okuryazarlık ve öz yeterliğe yönelik bu ikili odaklanma, çevreye daha duyarlı bir toplumu etkin bir şekilde temsil edebilecek ve bu topluma katkıda bulunabilecek bir eğitmen jenerasyonu yaratılmasına yardımcı olmaktadır. Sosyal bilgiler öğretmen adaylarına yönelik çevre eğitimi öz-yeterlik ile ekolojik okuryazarlık kavramlarının ve alt boyutlarının, değişen ihtiyaçlar ve koşullar göz önüne alınarak daha kapsamlı bir şekilde ele alınması ve yapısal eşitlik modeliyle sistemli bir biçimde araştırılması gerekmektedir. Araştırmanın amacı, sosyal bilgiler öğretmen adaylarının çevre eğitimi konusundaki ekolojik okuryazarlık düzeyleri ile çevre eğitimi öz-yeterlikleri arasındaki ilişkiyi belirlemek ve öğretmen adaylarının görüşleri doğrultusunda bu ilişkileri ortaya çıkarmaktır. Karma yaklaşımla gerçekleştirilen araştırmada açımlayıcı sıralı desen kullanılmıştır. Araşırmanın nicel aşaması ilişkisel araştırma türlerinden biri olan korelasyonel (ilişkisel tarama) desen ile gerçekleştirilirken, nitel aşaması, olgubilim (fenomenolojik) desende gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın örneklemini 2021-2022 eğitim öğretim yılında Türkiye'de sosyal bilgiler öğretmenliği lisans programına sahip olan 14 üniversiteden, basit seçkisiz örnekleme yöntemiyle seçilen 1.121 sosyal bilgiler öğretmen adayı oluşturmaktadır. Üniversiteler, Türkiye (İBBS) Düzey 1'de yer alan bölgeler dikkate alınarak belirlenmiştir. Örneklemin büyük olması nedeniyle araştırmada öncelikle çalışma grubunun gerçekleştirileceği üniversitenin belirlenmesi için amaçlı örnekleme stratejilerinden biri olan tipik durum örnekleme kullanılmıştır. Tipik durum örneklemesi ile belirlenen Fırat Üniversitesi'nden tabakalı amaçlı örnekleme ve ölçüt örnekleme ile belirlenen 18 sosyal bilgiler öğretmen adayı araştırmanın çalışma grubunu oluşturmaktadır. Nicel verilerin toplanmasında, bu araştırma kapsamında araştırmacı tarafından geliştirilen sosyal bilgiler öğretmen adaylarına yönelik "Ekolojik Okuryazarlık Ölçeği" ile "Çevre Eğitimi Öz-Yeterlik Ölçeği" kullanılmıştır. Nitel verilerin toplanması için ise sosyal bilgiler öğretmen adaylarına yönelik hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Veriler analizinde katılımcıların cinsiyetleri, yaşları, sınıf düzeyleri, çevre eğitimi dersi alıp almama durumları değişkenler olarak belirlenmiştir. Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının ekolojik okuryazarlık düzeyi ile çevre eğitimi öz-yeterliği arasındaki ilişkiler YEM ile incelenmiştir. Görüşler içerik analizi ve betimsel analiz ile incelenmiş ve eksenel kodlama ile de karşılaştırılmıştır. SPSS, LISREL, AMOS ve MAXQDA programları aracılığı ile gerçekleştirilen analizler sonucu ulaşılan bulgular, literatürde yer alan çalışmalarla desteklenerek yorumlanmıştır. Araştırma, sosyal bilgiler öğretmen adaylarının ekolojik okuryazarlıkları ile çevre eğitimi öz-yeterlikleri arasında pozitif yönde orta düzeyde bir ilişki olduğunu göstermektedir. Ekolojik okuryazarlığın duyuşsal boyutu ile çevre eğitimi öz-yeterliği alan eğitimi bilgisi arasında zayıf pozitif bir ilişki bulunurken, ekolojik okuryazarlığın bilişsel ve eylemsel boyutları ile çevre eğitimi öz-yeterliği alan bilgisi ve alan eğitimi bilgisi arasında orta düzeyde pozitif bir ilişki olduğu bulunmuştur. Derse katılımdan bağımsız olarak, öğretmen adaylarının ekolojik okuryazarlıkları bilişsel ve duyuşsal boyutlarda, eylem boyutuna göre daha yüksektir. Bu durum, çevre eğitimi programlarına daha fazla eylem odaklı uygulamaların dâhil edilmesinin önemini vurgulamaktadır. Sonuçlar, çevre eğitimi dersi alan öğretmen adaylarının özellikle alan bilgisi ve alan eğitimi bilgisinde dersi almayanlara oranla çevre eğitimi öz yeterliklerinin daha yüksek olduğunu göstermiştir. Ancak, bazı katılımcılar kendilerini hâlâ hazır hissetmemektedir. Bununla birlikte araştırma, ekolojik okuryazarlık ile çevre eğitimi derslerinin, çevre eğitimi öz-yeterliğini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Sonuç olarak, ekolojik okuryazarlık düzeylerinin (özellikle de eylemsel düzeyin) geliştirilmesinin ve hedefe yönelik olarak zorunlu ve uygulamalı çevre eğitimi derslerinin verilmesinin, öğretmen adaylarının çevre eğitimi konusundaki güven ve yeterliliklerini önemli ölçüde artırabileceği söylenebilir. Bu sayede sosyal bilgiler öğretmen adaylarının, çevre kavramlarını öğretimlerine güvenle aktararak doğanın korunmasını ve sürdürülebilir bir geleceği destekleyebileceği ve çevre sorunlarının çözümünde sorumluluk alan çevre dostu bireyler yetiştirebileceği söylenebilir.