Sosyal bilgiler öğretmenlerinin yansıtıcı düşünme düzeylerinin değerlendirilmesi (Şanlıurfa ili örneği)

Bu araştırma, sosyal bilgiler öğretmenlerinin yansıtıcı düşünme düzeylerinin belirlenmesine yönelik olarak nicel araştırma desenlerinden tarama modelinde betimsel, öğretmenlerin sınıf ortamında yansıtıcı düşünme davranışlarını derinlemesine incelemeye yönelik olmasıyla da nitel bir çalışmadır. Araştırmanın evrenini, Türkiye'deki ilköğretim okullarında görev yapan sosyal bilgiler öğretmenleri, çalışma evrenini ise 2009-2010 öğretim yılında Şanlıurfa ilinde görev yapan sosyal bilgiler öğretmenleri oluşturmaktadır. Çalışma evreninin ulaşılabilirliği nedeniyle araştırmanın nicel boyutu için örneklem alma yoluna gidilmemiş, gönüllülük esasına dayalı olarak Şanlıurfa merkez ve ilçelerindeki ilköğretim okullarında görev yapan toplam 277 sosyal bilgiler öğretmeni araştırmaya katılmıştır. Araştırmanın nitel boyutu için çalışma grubunda yer alacak öğretmenlerin saptanmasında ise nitel araştırma geleneği içinde yer alan ve olasılık temelli olmayan örneklem tekniklerinden, amaçlı örnekleme yöntemi izlenmiş ve dördü köy, üçü ilçe merkezi ve dördü il merkezindeki ilköğretim okullarında görev yapan toplam 11 sosyal bilgiler öğretmeni ile çalışılmıştır.Yöntemler arası üçgenlemenin kullanıldığı araştırmanın verilerinin toplanmasında iki aşamalı bir süreç izlenmiştir. Birinci aşamada ilköğretim okullarında görev yapan sosyal bilgiler öğretmenlerinin yansıtıcı düşünme düzeylerini belirlemek amacıyla Semerci (2007) tarafından geliştirilen Yansıtıcı Düşünme Eğilimlerini Belirleme Ölçeği (YANDE) ve araştırmacı tarafından geliştirilen kişisel bilgi formu kullanılmıştır. İkinci aşamada ise öğretmenlerin yansıtıcı düşünme becerilerini sınıf ortamında davranışa nasıl dönüştürdüklerini belirlemek amacıyla nitel veri toplama yöntemlerinden görüşme ve gözlem kullanılmıştır. 2009?2010 eğitim-öğretim yılı bahar döneminde, YANDE Ölçeği' nin uygulaması ile elde edilen nicel verilerin analizinde betimsel istatistiklerin yanı sıra, bağımsız değişkenlerin ve dağılımın özelliğine göre çoklu karşılaştırmalarda tek yönlü ANOVA ve Kruskall Wallis testi, ikili karşılaştırmalarda t testi ve Mann Whitney U testi, farklılıklarının anlamlılığı için ise LSD testi kullanılmıştır. Öğretmenlerle görüşme ve toplam 31 saat sınıf gözlemi şeklinde gerçekleşen bir süreç sonunda elde edilen nitel verilerin analizinde ise ham veri metinlerini satır satır okuma, kodlama, benzerlik ve farklılıkları saptayarak araştırma bulgularının ana hatlarını belirleyen ortak anlamları oluşturma aşamalarından oluşan içerik analizi kullanılmıştır.Araştırma sonucunda sosyal bilgiler öğretmenlerinin yansıtıcı düşünme düzeylerinin oldukça yüksek, yansıtıcı düşünme becerileri ile ilgili en olumlu algılarının ise ?Açık Fikirlilik? boyutunda olduğu görülmüştür. Yapılan analizler istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmamakla birlikte bayan öğretmenlerin; sorgulayıcı ve etkili öğretim, öğretim sorumluluğu ve bilimsellik, araştırmacılık, öngörülü ve içten olma boyutlarında daha yüksek yansıtıcı düşünme eğiliminde olduğunu ve mesleklerini daha olumlu algıladıklarını göstermiştir. Mesleki kıdem ve görev yaptıkları yerleşim birimine göre (il, ilçe, köy) öğretmenlerin yansıtıcı düşünme düzeylerinde anlamlı bir farklılık olmazken, 11?15 yıllık mesleki kıdeme sahip öğretmenlerde yansıtıcı düşünme eğilimi daha yüksek bulunmuştur. Bölüm dışındaki fakülte ve bölümlerden mezun olan öğretmenlerin daha öngörülü ve içten olduklarının saptandığı araştırmada, sınıf mevcudu arttıkça ?Sürekli ve amaçlı düşünme? eğiliminin istatistiksel olarak anlamlı bir şekilde arttığı ancak mesleğe yönelik algıların da olumsuz yönde değiştiği görülmüştür.Yapılan görüşmeler öğretmenlerin yansıtıcı düşünmeye yönelik kendi davranışlarını olumlu algıladığını göstermiş, ancak sınıf gözlemleri öğretmenlerin kendilerini algıladıkları ölçüde açık fikirli davranamadıklarını, öğrencilerin duygu ve düşüncelerini, konuyla ilgili endişe, korku ya da kaygılarını özgür bir şekilde açıklayabilecekleri ortamları yaratmadıklarını göstermiştir. Sorgulayıcı ve etkili öğretimin gereklerini yerine getirdiklerini, öğretimle ilgili öneri ve eleştirilere açık olduklarını ifade eden öğretmenler derslerini çoğunlukla kılavuz kitaptan düz anlatım yaparak, konuyu öğrencilere ders kitabından okutturarak işlemişler, çalışma kitabı dışında farklı etkinliklere, konuları günlük yaşamla ilişkilendirici açıklamalara ve öğrencilerin tartışmasını sağlayacak, düşünmeyi teşvik edici açık uçlu sorulara nadiren yer vermişlerdir. Dersin gidişatıyla ilgili dersin sonunda, gün içinde, her hafta veya yazılılardan sonra öz eleştiri yaptıklarını ifade eden öğretmenlerin, derste bir şeylerin yolunda gitmediğini hissettikleri takdirde bu durumu değiştirmek için arayışlara girdiklerini ifade etmelerine rağmen, bu düşüncelerini uygulamaya yansıtamadıkları görülmüştür. Derslerini çoğu zaman aynı öğrencilerle işleyen öğretmenler, öğrencilerin derse ilgisiz olduğu, başka şeylerle uğraştıkları, kendi aralarında konuştukları, derse katılma yönünde girişimde bulunmadıkları vb. durumlarda çok nadir teorik veya pratik çözüm arayışlarına girmişlerdir. Derste farklı yöntem ve tekniklere yer verdiğini düşünen öğretmenlerin uygulamada çoğunlukla öğrencilerin yeteneklerine ve bireysel ihtiyaçlarına göre öğrenme-öğretme sürecini düzenlemedikleri, öğretimin sonuçlarını değerlendirmedikleri, öğrenme güçlükleri karşısında öğrenciye rehberlik yapmadıkları (yönlendirici sorular sorma, ipuçları verme vb), etkinlikleri tanıtmadıkları ve kavram haritaları kullanmadıkları görülmüştür. Kısıtlı bir sosyal alanda yaşamanın getirdiği sıkıntıları, program değişikliğini, materyal yetersizliğini, mesleğin zaman içerisinde değer ve itibar yitirmesini, sözleşmeli öğretmen, kadrolu öğretmen ayrımını mesleklerinde sevmedikleri yönler olarak ifade eden öğretmenler, öğrenciler onları zorlamadığı için araştırma ihtiyacı duymadıklarını ve eğitim sistemimizin araştıran, kendini geliştiren öğretmenleri somut bir şekilde ödüllendirmediğini ifade etmişlerdir.