Individual and algorithmic filtering in social media: Practices and literacy of users

2000'li yılların başından itibaren hayatımıza giren ve kullanıcı sayısına paralel olarak toplumsal önemi de artmakta olan sosyal medya platformları, kullanıcılarına çok geniş bir çeşitlilikte içerik üretme ve tüketme imkanı sunmaktadır. Kullanıcılar, bu platformlarda kendileri farklı formatlarda içerik üretip paylaşabildikleri gibi, sayıları milyarları bulan başka kullanıcılarla dünyanın neresinde olursa olsun bağlantı kurabilmekte ve onların üretmiş olduğu içerikleri takip edip tüketebilmektedirler. Bu anlamda çift yönlü bir iletişim imkanı sunan sosyal medya platformları üzerinden tüketilebilecek içerik, potansiyel olarak oldukça geniş görsel, işitsel, kültürel, sosyal, politik, ideolojik çeşitlilik ve zenginlik arz etmektedir. Ancak pratikte kullanıcıların bu potansiyel çeşitlilik ve zenginlikten her zaman tam anlamıyla yararlan(a)madıkları görülmektedir. Zira sosyal medya platformlarında erişebilir olan içerik, kullanıcılara, sosyal medya algoritmaları tarafından, her bir kullanıcının geçmiş deneyimleri, beğenileri, ilgi alanları ve platform kullanım pratikleri gözlemlenerek bunlara uygun şekilde filtrelenerek sunulmaktadır. Algoritmik filtrelemenin yanı sıra, kullanıcılar kendileri de, hem içerik üretirken hem de tüketirken paylaşmaktan imtina ettikleri içerikler ile takip ettikleri ya da etmedikleri hesaplar üzerinden bir tür filtreleme/kişiselleştirme yapmaktadırlar. Tüm bu filtrelemeler, daha iyi ve kişiselleştirilmiş bir sosyal medya deneyimi için hiç kuşkusuz gerekli ve faydalı olmakla birlikte, birtakım riskleri de beraberinde getirmektedir. Sosyal medyadaki istemli/bilinçli ya da istemsiz/bilinçsiz kişiselleştirme pratikleri, kullanıcıları "filtre balonları"na ya da "yankı odaları"na hapsetmekte; kullanıcılar yalnızca kendi görüş ve beğenilerine uygun içerikleri tüketmekte, bunun dışındaki içeriklerden mahrum kalmakta ya da bırakılmaktadır. Böylece kullanıcılar, belli görüş ya da inanışların tekrarlanarak güçlendiği homojen ve kapalı gruplara giderek daha fazla hapsolmakta; karşıt ya da farklı görüş ve inanışlardan yalıtılmaktadır. Algoritmik filtrelemenin temel kaynağını oluşturan kişisel verilerin sosyal medya platformları aracılığıyla kesintisiz olarak gözetlenmesi ise kullanıcılar açısından dijital mahremiyet kaygısını da beraberinde getirmektedir. Bu araştırma, sosyal medya kullanıcılarının farklı sosyal medya platformlarını kullanma biçimlerini konu almakta; bu platformlardaki filtreleme/kişiselleştirme pratiklerinin mevcut ve olası etkilerini filtre balonu, yankı odası, homofili, eşik bekçiliği, dijital gözetim ve mahremiyet kavramları üzerinden tartışmayı amaçlamaktadır. Araştırma bu amaçla, yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler yardımıyla sosyal medya kullanıcılarının konuyla ilgili görüş ve tutumlarını sorgulamaktadır. Araştırmanın örneklemi, bir devlet üniversitesi ile bir özel üniversitenin medya ve iletişim ile ilgili lisansüstü programlarında okuyan öğrencilerden oluşmaktadır. Anahtar Kelimeler: Sosyal medya, filtreleme, kişiselleştirme, algoritma, filtre balonu, yankı odası, dijital gözetim, mahremiyet.