Sosyal tasarım: Tasarımcının vicdanına ve yeni sosyal rolüne yönelik nitel bir inceleme

Tasarım, yaratıcılık temelli bir eylem olarak toplumların değişim sürecinde doğrudan veya dolaylı olarak etkide bulunmaktadır. Burada toplumsal değişim için hangi tür etki davranışının gerekli olduğunu ayırt etmek önemlidir. Tasarım ile sosyal alanın inşası arasındaki bağın değişen biçimleri, tasarım önceliklerinin belirlenmesine zemin hazırlayan yeni yaklaşımları ortaya çıkarmıştır. Sosyal tasarım modeli, tasarımcıların içerik ve biçim üreticileri olarak tüketim değerlerinin üretiminden ziyade, insanın temel ihtiyaçlarını kavrayan, gerçekçi ve etik bir yaklaşımla kendisini yeniden konumlandırması gerektiğini göstermektedir. Ancak tasarımın sosyolojik bağlamını ele alan kuramsal çalışmalarda toplumsal değişim ve tasarımın makro ve mikro bağlantısı hala açık sorulardan biridir. Bu çalışmada yeni bir paradigma olarak sosyal sorumlu tasarım bakış açısının tasarım uygulayıcısındaki karşılığı ve etik süreci incelenmektedir. Bununla birlikte tasarımcının mevcut küresel üretim-tüketim ilişkisi içindeki konumunun ve potansiyelinin sorgulanmasıyla başlayan sürecin güncel uygulamalara yansımasına ilişkin yeni açıklamalar getirilmeye çalışılmaktadır. Bu amaçla deneyimli tasarımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş; Türkiye'den 10, çeşitli Avrupa ülkelerinden 10 olmak üzere toplamda 20 kişi ile yüz yüze yapılan görüşmelerde elde edilen araştırma verileri betimsel analize tabi tutulmuştur. Araştırma sonuçlarında etik kaygıların rehberliğinde sorun çözme yöntemlerinin tespiti ve tamamlayıcı rolü tasvir edilerek bunların toplumsal nüfuz modeline dair bir yorumu sunulmaktadır. Tasarımcıların vicdan ve etik sorgulamaları, yeni sosyal rollerine ilişkin farkındalıkların geliştirilmesi ve sosyal duyarlılığın sağlanmasındaki önemini destekler niteliktedir. Ek olarak, etik sorgulamalarda estetik önceliklerden ziyade sosyo-ekonomik ve kültürel şartların belirleyici olduğu görülmektedir. Ancak üretim-tüketim süreçlerine eleştirel ve öz-sorumlu yaklaşımları değerlendirildiğinde taşıdıkları yüksek potansiyel kayda değer bulunsa da tasarımcı tarafından tetiklenecek olası sosyal değişim bakımından sosyal tasarım faaliyetlerine yansımasının sınırlı olduğu anlaşılmaktadır.