Sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı okullardaki okul yöneticilerinin sosyal adalet liderliği davranışlarının incelenmesi

Günümüzde küresel çapta yaşanan savaşlar, ekonomik krizler ve bölgesel çatışmalar gibi birtakım etkenler dünyada yerel ve bölgesel demografik hareketlenmelere neden olmaktadır. Bu hareketlenmeler şehirler özelinde istihdam, eğitim planlamaları, sağlık hizmetleri gibi birçok alanda değişimlere yol açmaktadır. Toplum yaşamını etkileyen bu değişimler için gerekli önlemleri almayan ve yanlış planlamalar yapan devletler sosyal ve ekonomik anlamda birtakım dezavantajlar ile karşı karşıya kalabilmektedir. Bu dezavantajlılığın en yakından gözlendiği alanlardan biri de eğitim sistemidir. Bu araştırmanın amacı sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı okullardaki okul yöneticilerinin sosyal adalet liderliği davranışlarını sergileme durumlarını öğretmen algılarına göre cinsiyet, eğitim düzeyi, mesleki kıdem, okul kademesi ve çalışılan okulda görev süresi değişkenleri açısından incelemektir. Bu Araştırma karma yöntem desenlerinden açımlayıcı sıralı desen kullanılarak yürütülmüştür. Bu araştırmanın çalışma evrenini İstanbul İli Bağcılar İlçesinde görev yapan 4108 öğretmen oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise 54 devlet okulunda (12 ilkokul, 23 ortaokul, 19 lise) görev yapan 398 öğretmen oluşturmaktadır. Araştırmanın çalışma grubunu ise 9 okul yöneticisi (3 ilkokul, 3 ortaokul, 3 lise) oluşturmaktadır. Bu araştırmada nicel veriler katılımcı öğretmenlere uygulanan Sosyal Adalet Liderliği Davranış Ölçeği (SALDÖ) ile elde edilirken nitel veriler SALDÖ'den elde edilen verilere göre belirlenen 9 okul yöneticisine uygulanan yarı yapılandırılmış görüşme formu ile toplanmıştır. Bu araştırma sonucunda cinsiyete göre katılımcı öğretmenlerin eleştirel bilinç ve destek alt boyutları ile SALDÖ toplam puanları arasında anlamlı bir fark bulunurken, paydaş katılımı alt boyutunda anlamlı fark elde edilememiştir. Erkek öğretmenlerin okul yöneticilerinin sosyal adalet liderliği davranışı toplam puanları eleştirel bilinç ve destek alt boyutu açısından kadın öğretmenlere göre daha yüksektir. Bu araştırmada, eğitim düzeyine göre katılımcı öğretmenlerin SALDÖ toplam puanları ile eleştirel bilinç, destek ve katılım alt boyutlarında lisansüstü eğitim düzeyindeki öğretmenlerin lisans düzeyindeki öğretmenlere göre puan ortalamalarının yüksek olduğu belirlenmiştir. Ayrıca katılımcı öğretmenlerin eğitim düzeyine göre, SALDÖ toplam puanları, eleştirel bilinç, destek ve katılım alt boyutları arasında anlamlı fark elde edilmiştir. Bu araştırmada 16 yıl ve üzeri mesleki kıdeme sahip öğretmenlerin SALDÖ toplam puanları ile eleştirel bilinç, destek ve paydaş katılımı alt boyutları açısından, 1-5 yıl ve 6-10 yıl kıdeme sahip öğretmenlere kıyasla anlamlı farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. Ayrıca 11-15 yıl kıdeme sahip olan öğretmenler ile 1-5 yıl ve 6-10 yıl kıdeme sahip katılımcı öğretmeler arasında SALDÖ toplam puanları, eleştirel bilinç, destek ve paydaş katılımı puanları anlamlı olarak farklılık gösterdiği sonucuna ulaşılmıştır. 15 yıl kıdeme sahip öğretmenlerin paydaş katılımı alt boyut puan ortalaması daha yüksektir. Katılımcı öğretmenlerin görev yaptığı okul kademesine göre destek alt boyut puanları arasında istatiksel olarak anlamlı fark saptanmıştır. İlkokul ve ortaokulda çalışan öğretmenlerin destek alt boyutu puan ortalaması lisede çalışan öğretmenlere göre daha yüksektir. Ancak katılımcı öğretmenlerin görev yaptıkları okul kademesine göre SALDÖ toplam puanları ve paydaş katılımı alt boyut puanları arasında istatiksel olarak anlamlı fark yoktur. Katılımcı öğretmenlerin çalıştıkları okulda görev yapma süresine göre SALDÖ toplam puanları, eleştirel bilinç destek ve paydaş katılımı alt boyut puanları arasında istatiksel olarak anlamlı fark olmadığı anlaşılmaktadır. Araştırmanın nitel verisi aracılığıyla "sosyal adalet kavramı ile ilgili anlayışlar", "eğitimde sosyal adalet ile ilgili anlayışlar", "okul koşulları", "paydaş katılımı", "destek" ve "sosyal adalet liderliği davranışları sergilenirken karşılaşılan zorluklar ve çözüm yolları" temalarına ulaşılmıştır. Ayrıca bu temalara ilişkin 14 alt kategoriye ulaşılmıştır. Araştırma sonucunda, sosyal adalet lideri olarak görev yapan okul yöneticilerinin eğitimin paydaşlarından olan resmî kurumlar, okul çevresi ve özel şirketler tarafından desteklenmelerine rağmen yine de çeşitli zorluklarla karşılaştıkları; paydaşlarını yönetim sürecine dâhil etmekte ise hem başarılı oldukları hem de güçlük çektikleri görülmüştür. Araştırmadan elde edilen bulgular doğrultusunda, politika yapıcılar tarafından okul yöneticilerine sosyal adalet liderliği eğitimlerinin verilerek görev yaptıkları okullarda değişimin ve dönüşümün öncüleri olmaları önerilmektedir. Anahtar Kelimeler: Adalet, sosyal adalet, liderlik, sosyal adalet liderliği, eğitimde sosyal adalet liderliği.